موشک هوا به هوای رادار فعال ار-37

ترجمه و تألیف: رضا فتاحی

در طول جنگ سرد، شوروی و ایالات متحده در زمین، آسمان و دریا راهبرد‌های متفاوتی از یکدیگر داشتند. راهبرد دفاع هوایی شوروی شامل تعداد بسیار زیادی سامانه زمین به هوا بود که شکاری ها نیز تحت پوشش ان‌ها بودند(مقاله‌ایی در رابطه با استراتژی دفاع هوایی این دو کشور را می‌توانید در همین سایت بخوانید). در شوروی یک نوع استراتژی برای تولید شکاری‌ها وجود داشت که شامل تولید یک نوع شکاری ارزان قیمت و ساده در تعداد بالا و تولید یک شکاری پیچیده‌تر و صدالبته گران‌تر در کنار ان بود.(مانند میگ۲۱ و سوخو۱۵). این راهبرد به این علت بود که شوروی در برخی زمینه‌ها نزدیک به یک دهه با غرب فاصله داشت(که مثال ان تولید موتورهای جت است)، و همچنین اینکه بزرگترین کشور جهان نیاز به انبوهی از شکاری‌ها داشت تا پوشش مناسب فراهم کند و با توجه به اینکه بین اقتصاد غرب و شوروی فاصله زیادی بود شوروی می‌بایست بخش زیادی از شکاری‌هایش را از انواع ارزانتر مانند میگ۲۱ به خدمت می‌گرفت(صرف ارزانی یک سلاح دلیل ناکارآمدی ان نیست).میگ۲۵ یک شکاری بزرگ و پیچیده نسبت به دیگر هم دوره‌ایی های خود بود. دارای برد کم بود و الکترونیک ان از لحاظ فناوری عقب بود اما سرعت بالایی داشت و در واقع تنها دلیل محبوبیت ان همین بود. شوروی برای جایگزینی ان محصولی قدرتمند طراحی کرد که گرچه بزرگ بود و چالاکی چندانی نداشت اما انقلابی در الکترونیک ان نهفته بود و رادار ارایه فازی داشت(در دهه هشتاد میلادی). میگ۳۱ هر حریفی را در رزم دوربرد به زانو در‌می‌آورد. پروژه ار۳۷ برنامه‌ایی برای تولید یک موشک رادار فعال دوربرد برای ان بود.

برای اشنایی با میگ31 اینجا را کلیک کنید

طراحی موشک جدید به شرکت مشهور ویمپل سپرده می‌شود. کار در سال۱۹۸۳ آغاز می‌شود. موشک برای جایگزینی ار۳۳ در نظر گرفته شده بود. توضیح اینکه ار۳۳ یک موشک رادار نیم فعال بود که میگ۳۱ به مدد رادار ارایه فازی خود می‌توانست با این سلاح همزمان با چند هدف درگیر شود( سازکار هدایت موشک با موشکی چون اسپارو متفاوت بود). موشک ار33 یک موشک بزرگ با طول 4.1 متر و وزن 490 کیلوگرم بود. این موشک اگرچه بزرگترین موشک هوا به هوای روسها نبود ولی سنگینترین ان بود. ار33 برای پرتاب از جایگاه زیر بدنه میگ31 ساخته شد و چهار موشک توسط میگ31 حمل می شود . بزرگ و سنگین بود و این خودش نکته منفی برای ان بود زیرا ار33 تنها از میگ31 پرتاب می وشد و برای اکثر جنگندهای شوروی نامناسب بود ولی دارای برد بالای بود و با برد 120 کیلومتر برای مدتها دوربردترین موشک روسها بود.یک مشکل ار33 رادار نیم فعال بودن ان بود که باید تا اخرین لحظه قبل از برخورد، باید رادار میگ31 روی جنگنده دشمن قفل می ماند و این به این معنی بود که جنگنده بعد شلیک نمیتوانست میدان نبرد را ترک کند.از این رو شوروی کار روی نسخه بزرگتر و دوربردتر ار33 با نام ار37 کار را اغاز کرد

در طراحی ار37 شکار اواکس ها نیز مدنظر بود. بر روی کاغذ حتی توان هدف قرار دادن موشک‌های کروز را نیز داشت.
اولین تست موشک شش سال پس از اغاز توسعه‌ی برنامه در سال۱۹۸۹ انجام شد. ار37 شبیه ار33 است ولی بزرگتر و سنگینتر بود.دارای طول 4.2 متر و وزن کامل 600 کیلوگرم بود از این رو بزرگترین موشک هوا به هوای بود که شوروی تست کرد .این موشک دارای سوخت جامد بود ولی سوخت جامد بسیار بهینه تر از سوخت ار33 بود و خود شوروی اعلام کرده بود که در سال 1986 یک سوخت جدید جامد برای موشک های خود ساخته که برد موشک ها را افزایش میدهد. البته پروفایل پروازی این موشک نیز تفاوت داشت و وقتی شلیک می شود اوج میگرد و مسافت زیادی را در ارتفاع بسیار بالا طی میکرد و روی سر هدف شیرجه می رفت تا در مصرف سوخت برای افزایش سرعت نهایی ، صرفه جویی کند. برد این موشک بین 150 تا400 کیلومتر ذکر شده البته در نهایت در یک تست همان طور که گفته شده به برد 300 کیلومتری رسیده است

موشک دارای یک کلاهک انفجار قوی ترکش شونده 60 کیلوگرمی بود که دست کم 12 کیلو از کلاهک ار33 بزرگتر بود. این کلاهک انقدر قدرت داشت که هر هواگردی را در برخورد مستقیم نابود کند و حتی انفجار ان در شعاع 40 متری نیز میتواند باعث سرنگونی جنگنده دشمن شود . موشک دارای چهار بالچه ثابت در میانه بدنه به عنوان بالچه تعادل داشت که شبیه ار33 بود ولی چهار بالچه متحرک برای هدایت موشک در قسمت عقب بود که با نسخه نصب شده روی ار33 فرق داشت

بزرگترین تفاوت این موشک با ار33 در سیستم رادار فعال بود .موشک دارای یک سیستم رادار فعال Agat 9B-1388 بود که به ان کمک میکرد تا از برد 20 تا30 کیلومتری روی هدف قفل کند. بعد از اینکه جنگنده با رادار خود روی هدف قفل میکرد موشک را به سمتی می فرستاد که دشمن در حال نزدیک شدند است در واقع با در نظر گرفتن فاصله تا هدف رادار جنگنده ، مسیر پیش روی هدف را حساب کرده و موشک را به همان نقطه ارسال میکرد ، موشک انقدر با کمک سیستم اینرسی پیش میرفت تا با رادار کوچک خود هدف را کسب کند از این رو جنگنده بعد از شلیک میتوانست هدف را رها کند

البته موشک در ۱۹۹۴ یک رکورد زد و هدفی را در فاصله۳۰۰ کیلومتری هدف قرار داد( البته شرایط و مقدورات میدان نبرد با میدان ازمایش بسیار متفاوت است.)با وجود اینکه تست‌های قبل از ورود به خدمت به خوبی به پیش می‌رفتند اما به علت مشکلات مالی شدید روسیه در ان دوران پروژه در سال۱۹۹۸ لغو می‌شود.

تصاویر کمی از موشک ار37 وجود دارد.این موشک به شکل محدود ساخته شد و هرگز عملیاتی نشد

قسمت بالچه انتهای موشک ار37 با موشک ار33 تفاوت مشخصی داشت

سابقه رزمی موشک R-37

موشک R-37 (با نام ناتو: AA-13 Axehead) یک موشک هوا‌به‌هوای بسیار دوربرد روسی است که برای انهدام اهداف با ارزش بالا مانند هواپیماهای سوخت‌رسان، AWACS و سایر سکوهای فرماندهی و کنترل طراحی شده است. این موشک از اکتبر ۲۰۲۲ به تهدید اصلی علیه نیروی هوایی اوکراین تبدیل شده است. در جریان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، جنگنده‌های MiG-31 با استفاده از موشک‌های دوربرد R-37 چندین فروند هواپیمای اوکراینی را سرنگون کردند. این جنگنده‌ها با پرواز در ارتفاع بالا و سرعت زیاد، عملاً بدون مخالفت مؤثر عمل می‌کردند، زیرا جنگنده‌های اوکراینی فاقد برد، سرعت یا ارتفاع لازم برای درگیری با آنها بودند.

نیروی هوایی اوکراین تا پیش از دریافت موشک‌های امرام و میکا، فاقد موشک‌های «شلیک کن و فراموش کن» بود و به موشک‌های R-27 متکی بود که خلبان را ملزم به روشن نگه‌داشتن رادار برای هدایت موشک می‌کرد. در مقابل، خلبانان روسی با موشک‌های R-77 و R-37M قادر بودند پس از شلیک، اقدامات تدافعی انجام دهند. بر اساس گزارش مؤسسه RUSI، در اکتبر ۲۰۲۲ روسیه روزانه حدود ۶ فروند موشک R-37M را به سمت نیروی هوایی اوکراین شلیک می‌کرد. جنگنده Su-35S نیز به عنوان حامل R-37M استفاده می‌شود و چهار فروند MiG-31 در اواسط ۲۰۲۲ در پایگاه هوایی بلبک در کریمه مستقر شدند. در اوت ۲۰۲۲، نیروهای روسی گشت رزمی هوایی متشکل از یک جفت Su-35S یا MiG-31 را برای سرنگونی هواپیماهای اوکراینی برقرار کردند.

گزارش RUSI تأکید می‌کند: «نیروی هوافضای روسیه در طول اکتبر تا ۶ فروند R-37M در روز شلیک کرده است. سرعت بسیار بالای این سلاح، همراه با برد مؤثر بسیار زیاد و یک جوینده طراحی‌شده برای درگیری با اهداف کم‌ارتفاع، اجتناب از آن را به‌ویژه دشوار می‌کند». در فوریه ۲۰۲۳، اوکراین بقایای یک فروند R-37M را به دست آورد که برای اوکراین و کشورهای غربی حائز اهمیت بود. بر اساس یک منبع روسی، این موشک توسط جنگنده‌های Su-35S و Su-57 و رهگیر MiG-31BM حمل می‌شود.

خلبانان اوکراینی اعلام کرده‌اند که R-37M به «کشتار سخت» (انهدام واقعی هواپیماهای اوکراینی) دست نمی‌یابد، اما شلیک آن خلبانان را مجبور به رها کردن مأموریت فعلی و انجام اقدامات تدافعی می‌کند. به باور آنها، تنها دفاع در برابر این موشک، تأمین جنگنده‌های F-16 و موشک‌های AIM-120 AMRAAM توسط متحدان است تا برد مؤثر موشک‌هایی مانند R-37 را به عقب براند. یک مقام اوکراینی نیز اعلام کرده که کشورش به دنبال فرصت‌هایی برای مدرن‌سازی جنگنده‌های F-16 Block 20 MLU است، زیرا رادارهای AN/APG-66 نسل اول این جنگنده‌ها تنها برد مشابه MiG-29های اوکراینی دارند و در مقایسه با رادارهای جنگنده‌های روسی مانند Irbis-E و N110M Bars-M پایین‌تر محسوب می‌شوند.

رکورد دوربردترین سرنگونی هوایی

در ژوئن ۲۰۲۶، یک جنگنده Su-35 روسی با استفاده از موشک R-37M یک فروند MiG-29 اوکراینی را در فاصله حدود ۱۹۰ کیلومتری سرنگون کرد که به عنوان دوربردترین سرنگونی هوایی جنگنده در تاریخ ثبت شد. این در حالی است که برد مؤثر موشک AIM-120C-8 آمریکایی حدود ۱۲۰ تا ۱۶۰ کیلومتر است، در حالی که R-37M بسیار فراتر عمل می‌کند. حداکثر برد R-37M هنگام پرتاب از MiG-31BM تا ۴۰۰ کیلومتر و هنگام استفاده از Su-35S تا ۳۵۰ کیلومتر گزارش شده است.

استقرار در سوریه و کاربران

گزارش‌های اطلاعاتی ایالات متحده حاکی از آن است که روسیه از اواخر سال ۲۰۱۶ جنگنده‌های MiG-31 را همراه با موشک‌های R-37M به صورت مخفیانه به سوریه اعزام کرده است. همچنین گزارش شده که جنگنده Su-57 روسیه در سوریه به موشک‌های R-37M مجهز شده و عملکرد و قابلیت‌های رزمی خود را در آنجا تأیید کرده است.

کاربران فعلی این موشک شامل نیروی هوافضای روسیه (روی MiG-31، Su-30SM2، Su-35 و Su-57) و نیروی هوایی الجزایر (نسخه صادراتی RVV-BD روی Su-30MKA و در آینده Su-57E) می‌شود. هند نیز در آوریل ۲۰۲۶ حدود ۳۰۰ فروند R-37M برای جنگنده‌های Su-30MKI خود سفارش داده است که ارزش این معامله حدود ۱.۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود و تحویل آن ۱۲ تا ۱۸ ماه پس از امضای قرارداد آغاز خواهد شد.