سامانه باور 373

اخرین بروزرسانی این مقاله: مارس 30, 2023

سامانه باور۳۷۳

نویسنده : فرهاد همتی
ایران در دهه اول قرن بیست و یک برای تقویت پدافند هوایی خود به دنبال یک سری خریدهای خارجی رفت که شامل چند نوع رادار سیستم های شناسایی پسیو سیستم جنگ الکترونیک و موشک‌های پدافندی ایران به دنبال سه نوع موشک رفت موشک تور ام یک بوک ام دو و اس سیصد پی ام یو یک بعض از این اقلام مثل تور ام یک و بعضی رادارها وارد ایران شد و بعضی دیگر مثل ای ۳۰۰ با مشکل روبه رو شد بعد از آن ایران به دنبال ساخت سامانه های بومی رفت که شامل بروز رسانی اس ۲۰۰ سامانه تلاش موشک های صیاد ۱و۲و ۳ و موشک‌های طائر و ساخت رادارهای بومی و … می شود ایران از بعضی راه ها مثل رادار گاما با رادارهای آرایه فازی فعال آشنا شد ظاهراً موفق به خرید حداقل بخشهایی از اس ۳۰۰ از جمهوری های شوروی هم شد همچنین آموزش های برای استفاده از اس ۳۰۰ تا سال ۲۰۰۷ به نیروهای ایرانی داده شده بود ایران با استفاد از این اطلاعات و امکانات و دانش بومی به دنبال ساخت یک سامانه برد بلند و ارتفاع بالا رفت پس از سال‌ها تلاش سرانجام باور ۳۷۳ در ۳۱ مرداد ۹۸ رونمایی شد ظاهراً باور اشاره به باور توان داخلی و ۳۷۳ ابجد یا رسول الله است

باور ۳۷۳ مهندسی معکوس اس ۳۰۰ نیست ولی در طراحی آن از سامانه های روسی الهام گرفته شده و با توجه به امکانات موجود در کشور ساخته شده است ساختار کلی این سامانه مشابه اس ۳۰۰ است هر گردان اس ۳۰۰ شامل چهار آتشبار است اگر از تجهیزات جانبی صرف نظر کنیم هر آتش بار شامل رادار درگیری 30N6E2 رادار کمکی 96L6E و پرتابگرهای موشک متصل به آنها و پست فرماندهی است در سطح گردان هم یک رادار پرنده بزرگ داریم همین ساختار کم و بیش در باور ۳۷۳ هم وجود دارد

تصویر احتمالی از داخل مرکز فرماندهی و کنترل آتش باور

مرکز فرماندهی و کنترل آتش فرماندهی مدیریت کنترل سامانه و ارتباطات اجرا باهم و ارتباط سامانه با شبکه یک پارچه‌های پدافند کشور در این واحد انجام می شود نوع خودرو حامل مشخص نیست ولی به نظر تجاری نیست

رادار معراج ۴ که در رونمایی قبلی از باور به نمایش درآمد در سطح گردان استفاده می شود نه یک آتشبار . این رادار معادل رادار پرنده بزرگ اس ۳۰۰ است و نقش مشابهی دارد از جمله هشدار زودهنگام و مقابله با موشک‌های بالستیک این را دار دور برد ترین رادار باور ۳۷۳ است البته این رادار شباهت ظاهری به. ادار پرنده بزرگ ندارد به نظر می‌رسد برای طراحی این رادار نیم نگاهی هم به رادار گاما شده است سامانه باور 373 از چند رادار مختلف جهت کشف ، ردیابی و درگیری با اهداف بهره میبرد. جهت اکتساب هدف این سامانه از رادار معراج 4 استفاده میشود. البته معراج 4 در جریان رونمایی رادار و ایضا رونمایی سامانه با حضور ریاست جمهور با عناوینی همچون رادار کنترل شکاری برد بلند معرفی شد اما در نهایت از جهت کاربری راداری است جهت اکتساب هدف برای سامانه باور. معراج یک رادار اکتساب هدف سه بعدی برد بلند از نوع آرایه فازی فعال مسطح با 40 موجبر است که توسط صنایع الکترونیک شیراز طراحی و ساخته شده. این رادار از جهت طراحی به رادار “قمر” شباهت دارد و به نظر نمونه ای توسعه یافته از آن است. بیشینه برد 450 کیلومتر بیشینه ارتفاع ۱۳۰ کیلومتر بیشینه برد برای اهداف بالستیک ۱۲۰۰ کیلومتر و قابلیت کشف و ردیابی 300 هدف برخوردار است. قابلیت رهگیری همزمان ۱۰۰ هدف را دارد آنتن سیستم تشخیص دوست از دشمن این رادار در بخش فوقانی سازه راداری قرار گرفته است. معراج بر روی یک تریلر سه محور قرار داده شده و در دسته رادارهای نیمه متحرک کششی قرار میگیرد.

رادار کنترل آتش یا رادار اصلی باور ۳۷۳ نام این رادار هنوز مشخص نیست

رادار کنترل آتش یا رادار اصلی سامانه باور به نظر همان راداری باشد که توسط صنایع الکترونیک شیراز با عنوان رادار ردگیر سامانه پدافندی برد بلند معرفی شده است این رادار از نوع پویش الکترونیکی فعال (AESA) با احتمال پایین رهگیری یا LPI است حداکثر برد کشف این رادار ۳۲۰ کیلومتر حداکثر ارتفاع کشف ۶۵ کیلومتر حداکثر برد رهگیری ۲۶۰ کیلومتر قابلیت کشف هم زمان ۳۰۰ هدف قابلیت رهگیر هم زمان ۶۰ هدف قابلیت در گیری هم زمان ۶ هدف و هدایت دو موشک به هر هدف را دارد توجه کنید که این توان یک آتشبار است مثلاً اس ۳۰۰ چهار آتشبار دارد که هر آتشبار با شش هدف درگیر می شود ۴×۶=۲۴ بعلاوه ۱۲ هدف قابل درگیری رادار پرنده بزرگ می شود ۳۶ هدف که توان یک گردان اس ۳۰۰ است

رادار جستجو و ردیابی باور ۳۷۳ که نام آن مشخص نیست احتمالا این نسخه پیشرفته تر رادار حافظ است

یکی دیگر از سامانه های راداری که در رونمایی سامانه باور رویت شد ، سامانه راداری جستجو و ردیابی است که در حقیقت یک رادار چند منظوره است که اکتساب و ردیابی اهداف را بر عهده دارد. این رادار هم از نوع آرایه فازی فعال است. از این رادار می توان به عنوان رادار پویش ارتفاع پست استفاده کرد این رادار دارای توان TWS یا ردگیری در حین کشف است از ویژگی های آن تاکنون موردی عنوان نشده است. اما حدوداً باید توان کشف بیش از۱۰۰ هدف و بردی حدود سیصد کیلومتر داشته باشد رادارهای باور در طول موجهای مختلف فعالیت می کنند که اعلام نشده است اما احتمالاً رادار درگیری از طول موج X و رادار جستجو و ردیابی از باند C استفاده می کند علت استفاده از طول موجهای مختلف این است سطح مقطع راداری اجسام بسته به جهت و فرکانس امواج راداری متفاوت است برای همین از چند رادار با مکانهای مختلف و فرکانسهای مختلف برای کشف بهتر استفاده می شود

اف 35 و سطح بازتاب راداری در باند ها و جهت های مختلف

خودروی حامل رادار جستجو و ردیابی و همچنین رادار اصلی سامانه ، حامل سنگین ظفر-8824 است که از سطح تحرک مناسبی برخوردار است. عدد ۸۸ نشانه 8×8 بودن پیکره بندی ظفر است و عدد ۲۴ نشان دهنده حداکثر تناژ قابل حمل با ظفر است شاسی این کامیون برگرفته از ماز-۵۳۷ است

از یکپارچه سازی سیستم های موقعیت یابی منتشرکننده امواج رادیویی علیم با سیستم باور ۳۷۳ می توان برای افزایش مقاومت دربرابر جنگ الکترونیک و افزایش فاصله کشف اهداف پنهان کار استفاده کرد.
هدف از یکپارچه سازی این سامانه سیستم های موقعیت یابی غیر فعال منتشر کننده امواج رادیویی (اصطلاحا emitter locating system) نظیر سامانه علیم استفاده از اطلاعات حاصل از این سیستم ها برای مقابله با اهداف است. یک چنین سیستم هایی از قابلیت ردیابی سه بعدی و موثر امواج سیستم های ارتباطی هواگرد ها (نظیر لینک 16) ، امواج سیستم تشخیص دوست از دشمن (IFF) و امواج حاصل از سیستم های موقعیت یابی و ناوبری هواگرد ها برخوردار هستند. در صورتی که سامانه کشف و موقعیت یابی غیر فعال در کنار سیستم پدافندی مورد استفاده قرار گیرد و سامانه پدافندی با اخلال دشمن مواجه شود ، این سامانه میتواند رهگیری دقیق هدف در ضمن اخلال دشمن را تسهیل کند در اینصورت اخلال از یک مزیت برای دشمن به یک مزیت برای نیروهای مدافع جهت رهگیری و موقعیت یابی منبع اخلال (هواگرد دشمن) تبدیل میشود.

این نوع رادارها مزایای قابل توجهی دارند از جمله توانمندی ویژه در کشف اهداف با سطح مقطع راداری پائین و اهداف پروازی در ارتفاع و سرعت کم. رادارهای بایاستاتیم و مولتی استاتیک از دریافت امواجی که توسط هواگردهای پنهانکار به سمتی غیر از فرستند منحرف شده اند برای کشف این گونه هواگردها استفاده می کنند. رادارهای پسیو هم در واقع نوع خاصی از رادارهای مولتی استاتیک بوده و در نتیجه در کشف این اهداف موفق هستند.

همچنین مواد به کار رفته در هواگردهای پنهانکار نسبت به امواج با طول موج بلند سطح مقطع راداری بزرگتری دارند به همین دلیل امواج رادیویی، تلویزیونی و تلفن های همراه برای کشف این وسائل مفید هستند. رادارهای پسیو با دریافت بازتابهای ناشی از این فرستنده ها کار کشف و ردگیری اهداف را به انجام می رسانند. از دیگر مزیت های رادارهای پسیو هزینه تولید کمتر و هزینه عملیاتی پائین به دلیل نبود فرستنده و اجزای مکانیکی متحرک است. البته این نوع رادارها نیاز به توان پردازشی بالایی به دلیل ماهیت متنوع امواج دریافتی داشته و حداقل 6 مرحله کار پردازش داده های دریافتی باید انجام شود تا کار ردگیری هدف به انجام برسد. بنابراین ساخت رادار علیم در وهله اول نشان دهنده توانمندی بالای متخصصان کشور در زمینه های رایانه و پردازش است.

همچنین رادارهای پسیو به دلیل اینکه انتشار امواج ندارند توسط سامانه های دشمن کشف نشده و در نتیجه از حمله دشمن در راستای سرکوب پدافند هوایی مصون باقی می مانند. کمتر بودن اجزای مورد نیاز برای راه اندازی سامانه نیز به حفاظت و احتفای بهتر این نوع رادارها کمک می کند. بدین ترتیب این رادارها در نواحی نزدیک به دشمن نیز قابل استقرار هستند.

رادار علیم ساخت ایران بردی بین 250 تا 300 کیلومتر دارد که برای کشف و کمک به شکار سریع اهداف ارزشمندی چون جنگنده ها و هواپیماهای ضربتی رادارگریز و همچنین موشک های کروز که به طور معمول در ارتفاع کمتر از 20 متری سطح زمین پرواز می کنند ابزار ارزشمندی در دستان رزمندگان اسلام است.

سامانه جنگال صاعقه ، این سامانه از قرار معلوم در باند فرکانسی X و ku عمل میکند

از یکپارچه سازی سامانه جنگال صاعقه با سامانه باور ۳۷۳ می توان برای کشف امواج ساطع کننده راداری هوابرد ، شناسایی و طبقه بندی امواج ساطع کننده و اخلال در رادارهای کنترل آتش و اخلال در رادارهای تعقیب عوارض زمینی استفاده کرد

سامانه باور 373 از پرتابگر جعبه ای استفاده میکند که از نظر طراحی متفاوت از پرتابگر تیوبی سامانه هایی همچون اس 300 یا اس 400 است. این سامانه از مکانیزم پرتاب عمودی موشک یا vertical Launch بهره میبرد که از نوع پرتاب گرم یا Hot Launch است. در این نوع از پرتاب موشک از طریق نیروی رانشی پیشران خود از داخل محفظه پرتابگر خارج میشود (برخلاف مکانیزم پرتاب سرد مورد استفاده در اس 300 و اس 400 روسی یا سامانه HQ-9 چینی که موشک ابتدا از طریق مکانیزم پرتاب سرد تا ارتفاع مشخصی به بیرون پرتابگر پرتاب شده و سپس پیشرانه آن فعال میشود). در زمان تست پرتابگر سامانه باور دارای دو محفظه پرتاب بود که البته این تعداد قطعا کافی نبوده و نمونه عملیاتی از حداقل چهار موشک در هر پرتابگر بهره می برد. در زمان تست از پرتابگرهای کمی کوتاه تر استفاده شده بود و سر موشک‌ها بیرون بود تا عوامل موثر در نتیجه تست کمتر شود از این پرتابگرها با اصلاحاتی می توان در نیروی دریایی هم استفاده کرد که نسبت به پرتابگرهای استوانه ای فضای کمتری اشغال می کنند

خودروهای حامل سامانه باور 373 همچون ذوالجناح یا ظفر بر اساس تانکبرهای ماز 537 ساخته شده اند (همان تانکبرهای ببر 400).شاسی خودروی ذوالجناح با اضافه کردن محور و طول نسبت به شاسی ماز 537 ساخته شد و جهت بهبود فرمان پذیری، تعداد محورهای فرمان پذیر خودرو افزایش یافت. ساخت کابین جدید یکی از مواردی بود که در این طرح به اجرا گذاشته شد و البته دو نمونه کابین هم برای این خودرو ارائه گردید که نمونه اول کابین آزمایشی و نمونه دوم در حقیقت نمونه اصلی کابین خودرو است.در نمونه های اولیه این خودرو احتمالا از جعبه دنده و موتور ماک استفاده شده‌است

به گفته مسئولین امر سامانه باور از چندین موشک جهت پوشش برد و ارتفاع درگیری مختلف بهره میبرد (مشابه سامانه اس 400). اما فقط موشک صیاد ۴ برای این سامانه معرفی شده است احتمال دارد از موشک های صیاد 2 و 3 مرصاد ۲ (استاندارد ایرانی) هم در این سامانه استفاده شود

موشک برد بلند سامانه باور از جهت طراحی کلی مشابه موشک 48N6E2 مورد استفاده در اس 300 است( حداکثر برد ۲۰۰ کیلومتر و حداکثر ارتفاع درگیری ۲۷ کیلومتر) با این تفاوت که موشک سامانه باور در بخش انتهایی دارای تیغه یا بالک های تثبیت کننده است که در امتداد بخش عقبی بدنه موشک و پیش از بالک های هدایتگر قرار گرفته اند. در ابتدا تصور می شد که به علت نبود سیستم کنترل بردار رانش از این بالکها برای هدایت موشک استفاده شده است این در حالیست که ایران قبلاً از سیستم کنترل بردار رانش در موشک‌های بالستیک خود استفاده کرده بود اما با مشاهده فیلم تست موشک و زاویه گرفتن شعله انتهای موشک با بدنه و همچنین گفته های مسئولین امر مشخص شد که موشک علاوه‌بر این بالکها سیستم کنترل بردار رانش هم دارد اما هدف از استفاده همزمان از این دوشیوه هدایت چیست؟!

زاویه گرفتن شعله انتهای موشک صیاد ۴ با بدنه موشک که نشانگر وجود سیستم کنترل بردار رانش است

اعلام شد که توان ضد بالستیک صیاد ۴ از اس ۳۰۰ بیشتر و از اس ۴۰۰ کمتر است اگر موشک 48N6E2 را با موشک 48N6DM مقایسه کنیم می بینم که برای افزایش توان ضد بالستیک این موشک ۳ اصلاح روی موشک انجام شده‌است اول چون کلاهک موشک نسبت به بدنه هواپیما کوچکتر و محکم‌تر است مقاومت بیشتری در مقابل انفجار های مجاورتی دارد برای همین از کلاهک قویتری با توان تمرکز ترکش‌های انفجار بر روی هدف در موشک جدید استفاده شده است دوم سرعت موشک هم در رهگیری هدف تاثیر دارد برای همین از موتور قویتر استفاده شده است که علاوه بر افزایش سرعت برد موشک را هم ۵۰ کیلومتر افزایش داده است امام عامل سوم که از همه مهمتر است قدرت مانور موشک است که با اصلاح سیستم کنترل بردار رانش موشک افزایش یافت است

سامانه تغییر بردار رانش در موشک 48N6DM نسبت به موشک 48N6E2 کمی عقبتر قرار گرفته و از بدنه موشک بیرون زده است این موضوع باعث می شود که موشک چالاکی بیشتری داشته باشد . فاصله بیشتر به سیستم امکان می دهد که زاویه خروج گاز از عقب موشک را بیشتر تغییر دهد تا موشک در زاویه های تندتری دور بزند این به این معنی است که موشک فشار جی بیشتر را تحمل می کند جلب است که موشک آنتی ۲۵۰۰ با هدفی با حداکثر سرعت ۴۵۰۰ متر بر ثانیه می تواند در گیر شود ولی این موشک می تواند با هدفی با سرعت ۴۸۰۰ متر بر ثانیه در گیر شود( یعنی تقریباً با هدفی که یک ماخ سرعتش بیشتر است) این عدد برای موشک E2 دوهزار هشتصد (۲۸۰۰) متر بر ثانیه است این در حالی است که موشک تمام توانایی‌های ضد کروز و جنگنده نسخه E2 را هم دارد برد موشک هم با ۵۰ کیلومتر افزایش به ۲۵۰ کیلومتر رسیده است

بنظر می رسد در موشک صیاد ۴ از بالکهای خارجی برای افزایش قدرت مانور موشک استفاده شده است تا توان ضد بالستیک موشک افزایش یابد اما اشکال این طرح این است که با افزایش ارتفاع و کاهش غلظت هوا اثر بالکهای هدایتگر خارجی کم می شود و قدرت مانور موشک و درنتیجه توان ضد بالستیک موشک هم کاهش می یابد احتمالا در نسخه های بعدی ایران هم از روش روس‌ها برای افزایش قدرت مانور موشک استفاده خواهد کرد

روش هدایت موشک صیاد ۴ اعلام نشده است اما احتمالاً مثل اس ۳۰۰ از نوع TVM است روش ردیابی از طریق موشک یا Track Via Missile (که اختصارا TVM نامیده میشود) در حقیقت ترکیبی از روش هدایتی آشیانه یابی نیمه فعال راداری یا semi-active radar homing با سیستم هدایت فرمانی (command guidance) است. در این سیستم رادار کنترل اتش زمینی با ارسال مداوم امواج نسبت به آشکارسازی هدف اقدام میکند. امواج بازتاب یافته از هدف توسط کاونده راداری موشک دریافت میشود اما به جهت نبود سیستم پردازشی در موشک ، اطلاعات دریافت شده از هدف و ایضا برخی از اطلاعات موشک از طریق سیستم پیوند داده پایین دستی (Downlink) به مجموعه راداری زمینی منتقل و پس از پردازش اطلاعات توسط این واحد ، فرامین هدایتی از طریق سیستم پیوند داده بالا دستی (Uplink) به موشک ارسال میشود پس از رسیدن به فاصله مناسب کاونده راداری موشک روی هدف قفل می کند.

گام بعدی ساخت موشک هایی است که با برخورد مستقیم هدف را نابود می کنند این موشک‌ها جای خالی کلاهک بزرگ انفجاری را با دقت بیشتر با استفاده از هدایت ترکیبی و کاوندهای پیشرفته تر و دقیق‌تر پر می کنند و کوچکتر و چالاکتر هستند همچنین برای مقابله با کلاهک های اتمی نیاز است که کلاهک خارج از جو هدف قرارگیرد برای رسیدن به ارتفاع بیشتر نیاز به ساخت موشک های دو مرحله ای با سر کشنده جدا شونده است که برای رسیدن به این هدف باید برنامه‌ریزی کرد