موشک هوا به هوای فروسرخ AIM-9 سایدوایندر

موشک هوا به هوای فروسرخ AIM-9 سایدوایندر

مقدمه …
موشک AIM.9 سایدوایندر یک موشک هوا به هوای کوتاه برد است که در اوایل دهه ی 50 میلادی در ایالات متحده ی امریکا طراحی و توسعه یافت . با ورود به خدمت این موشک در سال 1965 برای 5 دهه با به روز رسانی در ارتش های کشور های بسیاری خدمت کرد و تا کنون نتایج درخشان بسیاری رو برای خود به ارمغان اورده است . نیروی هوایی ایالات متحده پس از ازمایش موفقیت امیز این موشک در پایگاه China Lake نیروی دریایی ایالات متحده ان را به خدمت گرفت .سایدوایندر موشکی کوچک چابک ارزان سبک و به طور غیر قابل باوری موفق بود .این موشک تا کنون در 53 کشور خدمت کرده و تا کنون 270 پیروزی هوایی را به دست اورده است ، از این موشک تا کنون چیزی در حدود 111.000 تیر از ان ساخته شده و همچنان هم ساخت نسخه ها جدید این موشک (نمونه ی X) ادامه دارد .
کشور های دیگری به جز ایالات متحده ی امریکا هم با مجوز این کشور به ساخت این موشک برای خود دست زدند . نیروی دریایی ایالات متحده امریکا در سال 2004 جشنی به مناسبت 50 سالگی این موشک برپا کرد.بیشتر نمونه های این موشک دارای سامانه ی هدف یابی حرارتی هستند . نمونه ی (C ) این موشک دارای سامانه ی هدایت راداری نیمه فعال است که به منظور پیش زمینه ای برای ساخت موشک ضد رادار AGM.122 Sidearm بود .کمپانی بوئینگ در سال 2010 موفق به کسب قرارداد حمایت مالی از این موشک موفق تا سال 2055 شد . دلیل این موفقیت دور از انتظار طراحی ساده قیمت کم کارایی بالا و تطبیق پذیری بالای این موشک با تمامی سیستم های جنگنده های ساخت ایالات متحده بود .

تاریخچه
توسعه و طراحی اولیه ی این موشک به سال 1946 بر میگردد . در این سال نیروی دریایی ایالات متحده به دنبال موشکی هدایت پذیر برای نبرد های هوایی بود تا دیگر نیاز نباشد خلبان ها برای شکار جنگنده بمب افکن های دشمن تا نزدیکی ان رفته و سپس با توپ هواپیمای خود به شکار اهداف بپردازند . این پروژه در ابتدا توسط ویلیام بی مک لین الیس کاپلمن اغاز شد . کاپلمن به مدت 34 سال بر روی این پروژه کار کرد ، 22 سال از این مدت کار بر روی پیشرانه و 12 سال کار مشترک با مک لین به دنبال ساخت یک فیوز واکنشی برای موشک بودند که ان را جستجو گر حرارتی نام گذاشته بودند پروژه این پروژه (Local Fuze Project 602 ) نام داشت .
نیاز به بودجه ی آزمایشگاهی در این پروژه به شدت نیاز میشد چیزی که تا سال 1951 خبری از ان نبود . با تلاش های فراوان مک لین توانست نظر دریا سالار William Deak Parsons معاون رئیس دفتر انتخاب و تست تسلیحات نیروی دریایی بود . با سرمایه گذاری دولت و نیروی دریایی بر روی این طرح سرعت کار به شدت افزایش پیدا کرد و اولین نمونه ی این موشک در سال 1952 رو نمایی شد .در همین زمان بود که نیروی هوایی ایالات متحده هم موشک AIM.4 رو دریافت کرد . نتایج ضعیف موشک فالکون به خصوص در جنگ ویتنام نیروی هوایی رو بر ان داشت تا موشک سایدوایندر رو جایگزین موشک فالکون کنند.
حدود 100/000 نمونه ی اولیه ی این موشک یعنی مدل های (B/C/D/E ) با همکاری کمپانی های Raytheon ، General Electric و Philco-Ford طراحی و تولید شد . ریتون طراحی و تولید بدنه ی اصلی جنرال الکتریک ساخت و طراحی پیشرانه ی موشک و فورد طراحی بخش های هدایت و کنترل موشک های اولیه را بر عهده داشتند . کشور های عضو ناتو حدود 9200 تیر از این موشک رو سفارش دادند که تمام ان ها تحت لیسانس کمپانی ریتون در کشور آلمان و شرکت Bodenseewerk Gerätetechnik تولید و مونتاژ شد .
نسل دوم موشک سایدوایندر یعنی نمونه های (G/ H/J) در اوایل دهه ی 70 میلادی معرفی شدند . در اواسط دهه 70 میلادی دو مدل دیگر یعنی ( L /P) بهبود های چشم گیری نسبت به نمونه های قبلی داشت از مهم ترین این بهبود ها میتوان تعویض پیشرانه قبلی با پیشرانه ای جدید با نام SR.116 اشاره کرد که موجب کاهش دود های خروجی از پیشرانه شد . با روی کار امدن نسخه های (L /M ) در میانه ی دهه ی 80 میلادی که نسل سوم این موشک محسوب میشود هرچند که نقاط اشتراک بسیار کمی با نمونه های قبلی داشتند در واقع موشکی جدید محسوب میشدند زیرا بدنه ، پیشرامه ، کاونده ی فروسرخ و سامانه های کنترل جدیدید بر روی ان ها نصب شد.

دلیل انتخاب نام …
نام سایدوایندر که در سال 1950 انتخاب شد برگرفته شده از نام نوع مار زنگی هست که از روی حرارت بدن طعمه های خونگرم انها را شکار میکند همچنین به دلیل شکل پرواز نمونه های اولیه که به صورت مار به سمت هدف می رفت .
طراحی و توسعه …
موشک AIM.9 سایدوایندر از چهار قسمت اصلی تشکیل شده : موتور و پیشرانه / کاونده ی فروسرخ / سامانه ی هدایتی / کلاهک جنگی که به طور مختصر به هر یک میپردازیم.
سامانه ی هدایتی :
سامانه ی هدایت موشک را شاید بتوان پیچیده ترین قسمت موشک انتخاب کرد که از قسمت های مختلف و بسیار گسترده ای تشکیل شده و با استفاده از یک شبکه ی گسترده ی مکان یابی ، یک جفت اینه جهت دریافت بازتاب نور ، پنج CdS یا یک سامانه ی جستجو گر به نام (pan and scan ) و یک موتور مولد برق تماما در کنار سامانه ی کاونده ی فرو سرخ که نوک موشک و در زیر یک پوشش شیشه ای قرار دارند .
به طور مستقیم پشت این قطعات الکترونیکی که به جمع آوری داده ها، تفسیر سیگنال و ارسال سیگنال های کنترل که هدایت این موشک را برعهده دارند و در کنار سامانه ی GCU که موشک را به بدنه ی جنگنده وصل میکند یک بطری گاز آرگون به منظور خنک کردن سر جنگی و کلیه ی سامانه های هدایتی که در نوک موشک قرار دارن طراحی و نصب شده است زیرا نوک موشک در سرعت های بالا (2/5) ماخ فشاری معادل 35 مگا پاسکال را بر خود میبیند از مدل M/L به بعد نیروی دریایی به جای گاز آرگون از یک بطری گاز نیتروژن به منظرو خنک سازی سامانه ها بهری میگیرد . در تمامی مدل ها به جز مدل X از سیستمی یکسان برای خنک کردن سامانه های هدف یابی و هدایتی استفاده میشود اما در مدل X با پیشرفت تکنولوژی امکان استفاده از ابر رسانا ها و مواد استرلینگ برای خنک کردن سر موشک فراهم شد تا قسمت میانی موشک عملا بی استفاده باشد اما کمپانی ریتون به خوبی از این فضای خالی بهره برد و با افزودن دو باطری الکترونیکی خشک انرژی لازم برای هدایت این موشک توانا یعنی AIM.9X را فراهم ساخت .
این مدل جدید سایدوایندر با نصب و بهره گیری سامانه ی JHMCS که یک سامانه ی هدف یابی پیشرفته بر روی کلاه خلبانی جنگنده های مدرن هست این توانایی رو به دست اورده که بدون نیاز به قفل بر روی هدف ابتدا شلیک شود سپس از طریق این سامانه و جهت نگاه خلبان بر روی هدف قفل انجام بدهد تا زمانی که دشمن از قفل بر روی جنگنده یخود با خبر میشود بسیار کم تر از حالت عادی شود .
کلاهک جنگی :
سیستم کلاهک انفجاری این موشک شامل یک چاشنی 10 kg هست مه بعد از انفجار باعث پخش شدن تعداد زیادی ترکش میشود این کلاهک تا قبل از مدل M مانند قبل بود و در تمامی نمونه ها یکسان بود اما از نمونه ی H به بعد وزن و قدرت این موشک افزایش یافت و به 11 kg تغییر کرد . کلاهک جدید و تمامی سیتم های ان تئسط کمپانی Argotech طراحی و تولید شد و بر روی تمونه های جدید سایدوایندر نصب شد ، در این کلاهک جدید 4 یلو ماده ی منفجره استفاده شد و باقی وزن کلاه را ترکش ها و فیوز های کنترل انفجار تشکیل میدهند .
در نمونه های جدید به جای ترکش از چندین میله استفاده شده این میله ها به راحتی و با سرعت بالا به درون بدنه هر جنگنده ای فرو میروند و باعث ایجاد صدماتی غیر قابل جبران میشوند . این ترکش های میله ای شکل توانایی شکستن پره های رتور هر هلیکوپتری رو دارا میباشد . زمان مورد نیاز برای فعال شدن این سر جنگی و عنلیاتی شدن ان حدود 3 ثانیه پس از شلیک هست که حدود 200 متر از جنگنده شلیک کننده فاصله میگیرد .

موتور و پیشرانه :
موتور سوخت جامد Mk36 را شاید بتوان یکی از بهترین ها دانست .این موتور که نیروی پیشرانه ی موشک را فراهم میکند با کاهش چشمگیر دود حاصل از سوخت نسبت به نمونه های پیشین خود شناسایی چشمی موشک را برای هدف مشکل میسازد این امر باعث موفقیت بیشتر موشک در شکار هدف میشود . در نمونه ی X این موشک به دلیل اینکه بتواند در دهلیز های داخلی F.22 جای شود از سطوح کنترلی ( بال چه های عقب و جلو ) کوچکتری استفاده شده ، که این موضوع باعث نا پایداری موشک در سرعت های بالا به هنگام برخورد به هدف میشد لزا برای حل این مشکل از کنترل این نمونه با نمونه های پیشین کمی متفاوت هست . AIM.9X از یک موتور با قابلیت تغییر برد رانش استفاده میکند . هدایت این پیشرانه و سطوح کنترل توسط رایانه ای کوچک درون بدنه و در زیر محل اتصال به جنگنده انجام میپذیرد این رایانه به کمک چهر پره ی نصب شده در درون خروجی نازل موشک کنترل فرامین پیشرانه را به دست میگیرد . تمامی فرامین به صورت کنترل سیمی به پیشرانه و یا بالچه ها داده میشود .
به دلیل این که این موشک از پشت سر به صورت مستقیم به سمت هدف میرود باید دارای برتری سرعتی نسبت به هدف خود باشد . اگر سرعت موشک و سرعت هدف با هم برابر باشند موشک باید با زاویه ی 45 درجه و از ارتفاعی بالاتر نسبت به هدف و اگر سرعت موشک چهار برابر سرعت هدف باشد باید با زاویه ی 11 درجه به سمت ان برود تا در زمان اتمام سوخت به هدف رسیده باشد.
کاونده ی فروسرخ :
سامانه ی هدایت این موشک مکان دقیق هدف را به دست نمی اورد بلکه مکان حدودی هدف ( با اختلاف 5 درجه) را بر اساس اخرین پرتویی که از جنگنده ی هدف به سمت موشک امده و اینه ان را ثبت کرده را مشخص میکند و به سمت ان میرود .لزا اگر هدف 5 درجه به سمت شرق و یا سمت غرب تغییر مکان بدهد موشک هیچ تغییری را حس نمیکند . استفاده از اینه برای پیدا کردن هدف برای اولین بار در جنگ جهانی دوم به وجود امد . در این تکنیک اینه را به صورت جفت و رو به روی هم با زاویه ای خاص ( بسته به اندازه ی اینه ها برای ایجاد نقطه ی کانونی) نصب میکنند و پشت سر اینه ها و در نقطه ی کانونی یک کاونده که در یک محفظه ی مکانیکی هست قرار میدهند . با توجه به زاویه ای که تصویری که در کانون اینه ها تشکیل میشود کاونده زاویه حرکت هدف را به دست می اورد .
بزرگ ترین چالشی که در پیش پای طراحان این سامانه ی جستجو گر که (پیگرد تناسبی) خوانده میشود قرار داشت امکان تغییر و چرخش موشک بود این امر باعث مشد تا سامانه ی کاونده دچار اختلا بشود زیرا تغییر و چرخش موشک به دور خود باعث تغییر مکان اصلی کانون اینه ها میشد پس از ازمایش های بسیار کاونده را درون محفظه ی پوشیده قرار دادند تا مشکل چرخش موشک با یک سیستم ساده ی مکانیکی حل شود .
آزمون و عملیاتی شدن …
اولین تست این موشک در تاریخ 11 سپتامبر سال 1953 با موفقیت انجام گرفت . هدف یک فروند هوا پیمای بی سرنشین QF.4B نیروی درایی ایالات متحده بود که موشک توانسط ان را پیدا و نابود کند .هر چند این ازماشی موفقیت امیز بود اما این نمونه وارد خدمت نشد و نیروی دریایی درخواست بهبود بعضی از قسنت های موشک را داشت لزا در سال 1954 نمونه ی B این موشک به صورت رسمی وارد خدمت نیرو دریایی ایالات متحده ی امریکا شد. اولین هوا پیما هایی که با این موشک مسلح شدند F9F.8 Cougar و FJ.3 Furiesبودند .

AIM.9L
اولین تجربه ی رزمی …
اولین تجربه ی جنگی این موشک در تاریخ 24 سپتامبر سال 1358 و در جریان بحران دوم تنگه ی گوام بین تایوان و چین برمیگردد . در این نبر ها MIG.17 های نیروی هوایی چین به دلیل این که دارای سقف پروازی بالاتری نسبت به F.86 های تایوان بودند به صورت ازاد و بدون ترس در اسمان گشت میزدند و به انجام معموریت های خود مشغول میشدند . در یک تلاش کاملا محرمانه تیمی از نیرو های ROC سپاه تفنگداران ایالات متحده به منظور مجهز کردن F.86 های تایوانی به موشک سایدوایندر مدتی را بر روی چند جنگنده کار کردند تا توانایی حمل و به کار گیری این موشک توسط جنگنده های تایوانی به دست امد .
پس از اماده شدن جنگنده های تایوانی و مسلح شدن به این موشک تعدای از این هوا پیماها امده پرواز شده و به سمت منطقه ی در گیری رفتند . خلبان های MIG.17 های چینی با خیالی اسوده نسبت به این که با ها با F.86 ها درگیر شده و ان ها را شکست داده بودند به گشت زنی خود ادمه دادند اما با شلیک اولین موشک به سمت MIG ها خلبان های چینی به سرعت کاهش ارتفاع داده و به درگیری نزدیک و یا داگ فایت مشغول شدند .
تکنولوژی در چنگ دشمن …
در جریان درگیری های تایوان و چین اتفاقی جالب رخ داد ، یک تیر موشک سایدوایندر که از F.86 های تایوانی به سمت یک MIG.17 چینی شلیک شد وارد بدنه ی این MIG میشود اما چاشنی ان عمل نمیکند و پس از این که این جنگنده ی چینی فرود میاید این موشک به صورت سالم به دست میاید . اتحاد جماهیر شوروی پس از اگاه شدن از این موضوع این موشک را از چین گرفته و با مهندسی معکوس ان سعی در ادامه ی پروژه ی موشک K.13 که ناتو ان را آتول نام گذاری کرده بود داشت که با موفقیت هم همراه بود بعد ها مهندسان شوروی اعتراف کردند که سایندوایندری که به دست اوردند به شدت کار های ساخت موشک K.13 را جلو انداخت .
استفاده در نیروی هوایی ایالات متحده …
همان طور که قبلا هم به ان اشاره کردم نیروی هوایی ایالات متحده از موشک AIM.4 استفاده میکرد و نیروی دریایی AIM.9 را برای خود انتخاب کرد . پس از ان که قرار شد F.4 به خدمت نیروی هوایی هم در بیاید یک فروند F.4B نیروی دریایی ایالات متحده به همراه این موشک برای انجام تست های پرواز به نیروی هوایی سپرده شد . پس از ان که نیروی هوایی نمونه ی F.4C را سفارش داد به عنوان سلاح میان برد و برد کوتاه حود این موشک را هم سفارش داد تا این که AIM.9B در خدمت هر دو نیرو در بیاید . پس از این که موشک AIM.4 نتایج نه چندان مورد قبول را از خود به نمایش گذاشت ( نزدیک به 120 شلیک به سمت هدف و تنها 5 شکار) باعث شد که نیروی هوایی هم برای مدل F.4D خود نمونه ای از این موشک را سفارش دهد .
نیروی هوایی و دریایی ایالات متحده همیشه بر روی به خدمت گیری نمونه های موشک سایدوایندر با هم رقابت داشتند اما از نمونه ی L به بعد به دلیل افزایش شدید قیمت ها این دو به توافق رسیدند که از یک نمونه ی واحد در هر دو نیرو استفاده شود تا در هزینه ها هم سرفه جویی شود هم بستری یکسان برای جنگنده هایی که در اینده به صورت مشترک در هر دو نیرو خدنت خواهند کرد فراهم شود .
نمونه ی هدایت نیمه راداری …
پس از این که نمونه ی B این موشک توانست نظر هر دو نیرو را به خود جلب کند به روز رسانی های بسیاریبر روی قسمت های مختلف این موشک انجام گرفت . تمامی مدل های این موشک از ابتدا تا کنون از کاونده ی فرو سرخ به گرفته اند اما یم نمونه ی خاص که تنها 1000 تیر از ان به منظور بهره بردن در جنگنده ی F.8 ساخته شد و با کد AIM.9C مشهور شد این نمونه تنها بر روی F.8 نصب شد بعد ها AIM.7 Sparrow به جای ان به خدمت در امد .

تأثیر جنگ ویتنام در توسعه سایدوایندر …
با این که در جریان جنگ ویتنام جنگنده های A.4/F.4/F.8/A.7F.105 از موشک AIM.9 بهره بردند اما این موشک نتوانست ان طور که مورد نظر بود موفق شود به همین دلیل پس از جنگ ویتنام این موشک به همراه موشک جدید دیگر یعنی AIM.7 Sparrow به منظور به روز رسانی های بیشتر و به وجود اوردن موشک هایی با ضریب اطمینان بالا سعی در بهبود عملکرد انها کردند. در مجموع 13 پیروزی هوایی به نام این موشک ثبت شده است .
نمونه های نیروی دریایی AIM-9D / G / H …
پس از جنگ ویتنام که به طور عمده از نمونه ی D که به سفارش نیروی دریایی ایالات متحده ساخته شده بود در ان استفاده شده بود این نیرو دست به به روز رسانی هایی که مورد نیازش بود زد .نمونه های G و H نتیجه ی همین به روز رسانی ها هستند . چیزی که این دو نمونه را نسبت به نمونه های قبلی متمایز میکند کانارد های نوک موشک هست که به صورت قابل توجهی کشیده تر و بزرگتر شدند که این امر باعث بهبود توانایی مانوردهی موشک میشد.
نمونه های نیروی هوایی AIM-9E / J / N / P …
پس از این که موشک AIM.4 از خدمت در نیروی هوایی ایالات متحده کنار گذاشته شد همچنین ورود به خدمت F.4C و به دنبال ان F.4E در این نیرو نیاز به یک موشک که به طور خاص برای پر کردن جای خالی نمونه ی حرارتی موشک AIM.4 احساس میشد به همین منظور نمونه ی E برای نیروی هوایی توسعه پیدا کرد اما همچنان هم این ضعف را که حتما باید در پشت سر دشمن رها شود و به صورت مستقیم مسیر خود را برود وجود داشت همچنین این موشک توانایی در گیری در برد های پایین را نداشت به همین منظور نمونه های N ، J و پس از ان P برای پر کردن خلا های این نیرو توسعه پیدا کردند (نسخه در خدمت نیروی هوایی ایران نسخه پی و جی هستند که عملا در هیچ کشوری غیر از ایران استفاده نمی شود ).
موشک هایی مشترک …
AIM.9L (لیما) :
در سال 1977 برای اولین بار نیروی هوایی و دریایی ایالات متحده بره منظور کاهش هزینه های تولید موشک و یکی شدن طرح موشک به منظور استفاده از جنگنده هایی که به صورت مشترک در این دو نیرو خدمت میکرد دست به سفارش نمونه ای جدید از این موشک برای هر دو نیرو و به صورت یکسان زدند این نمونه ی جدید AIM.9 L نام گرفت . این موشک اولین موشک از خانواده ی خود بود که توانایی حمله از تمامی جهت ها را داشت و حتما نباید از پشت سر هدف ان را شلیک کرد .

اولین استفاده ی نظامی از این نمونه به سال 1981 برمیگردد در این سال دو فروند F.14 نیروی دریایی ایالات متحده ی امریکا با استفاده از این موشک ها دو فروند SU.22 ارتش لیبی را شکار کردند . دومین استفاده از این نمونه به سال 1982 و جریان جنگ فالکلند برمیگردد ، در جریان این جنگ جنگنده های بریتانیایی توانستند حدود 80% از شکار های هوایی خود را با استفاده از این موشک به دست بیاورند . تجربه ی جنگی این نمونه هم به همان سال و توسط نیروی هوایی اسرائیل و در جریان جنگ دره بقاع و برابر با سوریه برمیگردد ، در جریان این نبر نیروی هوایی اسرائیل توانست 55 فروند MIG سوری را شکار کند که 51 فروند از این تعداد را توسط این موشک شکار کرد .
این موشک پس از نمونه ی اولیه ی سایدوایندر یعنی نمونه ی B دومین نمونه بود که در هر دو نیرو خدمت کرد . نتایج خوب این نمونه همچنین هزینه های پایین باعث شد تا در ادامه نیروی هوایی و نیروی دریایی به طور مشترک از نمونه های بعدی هم استفاده کنند

AIM.9M (مایک ) :
پس از تجربه ی موفق نمونه ی L کمپانی ریتون نمونه ی M رو برای نیروی هوایی و دریایی توسعه داد .با این که نمونه ی L توانایی های بسیای داشت اما همچنان در برابر سامانه های گمراه کنند موشک های حرارتی ضعیف بود همچنین دود زیادی از پیشرانه ی ان خارج میشد که باعث میشد خلبان جنگنده ی هدف متوجه موشک شود . در نمونه ی جدید تمامی این ضعف ها تا حدودی بهبود یافته بود اما بیشترین پیشرفت در کاونده ی فروسرخ موشک صورت گرفته بود . اولین تلاش برای به روز رسانی و توسعه ی این مدل جدید در سال 1982 صورت گرفت زمانی که تازه نمونه ی L وارد خدمت شده بود و نقاط ضعف ان اشکار شده بود . این مدل جدید در 9 بلاک مختلف به نیروی دریایی و هوایی داده شد به جز نمونه ی اول یعنی AIM.9M.1 تمامی نمونه های بعدی به صورت جفت جفت ساخته شد که اعدا فرد برای نیروی هوایی و اعداد زوج برای نیروی دریایی بودند . استفاده ی گسترده از این نمونه در جریان جنگ خلیج فارس در سال 1991 صوت گرفت .
AIM.9R :
توسعه ی این مدل برای نیروی هوایی صورت گرفت . در سال 1988 نیاز به موشکی که تحت هر شرایطی به دنبال هدف خود برود و گمراه نشود نیاز شد . به این منظور این مدل توسعه پیدا کرد که دارای حافظه ی جدید تر و قوی تر بود . استفاده از سیستم های (FPA) و (CCD) باعث شده بود که موشک قدرتمندی ساخته شود که یک نقطه ی ضعف داشت . این تکنولوژی جدید تنها میتوانست در زور به کار رود و شب ها توانای شکار کردن نداشت . با وجود قابلیت جالب این موشک نیروی هوایی تصمیم گرفت که این موشک را اغو کند و به پروژه ی AIM.9X بپیوندد .
BOA/Boxoffice :
کمپانی China Lake برای سعی در ساخت نمونه ی جدید یعنی BOA داشت . این نمونه دارای سطوح کنترل کوچکتری نسبت به نمونه ی های قبلی بود که به منظور نصب شدن در درون دهلیز جنگنده ی هایی نظیر F.35 و F.22 باید کوچکتر از نمونه های قبلی میبودند . China Lake از تمامی قابلیت های مفید نمونه های L و M در این نمونه ی جدید استفاده کرد . همچنین تمامی ریل های نصب شده بر روی بدنه ی موشک حذف شده بود تا پسای کمتری تولید شود .با پیوستن نمونه ی BOX Office به این پروژه که به طور اختصاصی برای F.22 رپتور در حال توسعه بود واعلام نیاز های مشترک رسما پروژه ی AIM.9X کلید خورد.

AIM.9X ،پیشرفته ترین نسخه این موشک

موشک AIM-9X «سایدوایندر» پیشرفته‌ترین نسل خانواده سایدوایندر و یک سلاح کلیدی در نبردهای هوایی نزدیک است که نه یک بهبود ساده، بلکه یک جهش کیفی در طراحی محسوب می‌شود. این موشک با جایگزینی جستجوگرهای سنتی گرماياب با جستجوگر فروسرخ تصویرساز (IIR) و افزودن کنترل برداری رانش (TVC)، توانایی شلیک با زاویه انحراف بسیار بالا (HOBS) را فراهم کرده و مفهوم «ببین و شلیک کن» را به واقعیت تبدیل کرده است.

 فناوری‌های کلیدی: از «ردیابی گرما» به «تصویرسازی»

تحول اصلی AIM-9X در سه فناوری بنیادین نهفته است که آن را از نسل‌های قبلی متمایز می‌کند:

جستجوگر فروسرخ تصویرساز (IIR): برخلاف مدل‌های قدیمی که تنها یک نقطه داغ را دنبال می‌کردند، جستجوگر AIM-9X از یک آرایه صفحه کانونی (FPA) تشکیل شده که تصویری واضح از هدف در طیف فروسرخ ارائه می‌دهد. این تصویرسازی به موشک اجازه می‌دهد تا هدف را از طعمه‌های حرارتی (مانند شراره‌ها) و پس‌زمینه متمایز کند و مقاومت آن را در برابر اقدامات ضدالکترونیکی به‌شدت افزایش دهد.

کنترل برداری رانش (TVC): موشک به جای اتکای صرف به سطوح آیرودینامیکی، از سامانه هدایت رانش در دم استفاده می‌کند که به آن امکان می‌دهد بلافاصله پس از شلیک، مانورهای بسیار تند با شتاب بالا انجام دهد و اهدافی را که حتی در پشت سر جنگنده قرار دارند، هدف قرار دهد.

یکپارچگی با سامانه نشانه‌روی نصب‌شده بر کلاه (JHMCS): این ترکیب، قلب مفهوم HOBS است. خلبان تنها با نگاه کردن به هدف، سامانه را برای قفل و شلیک آماده می‌کند. JHMCS به خلبان اجازه می‌دهد تا اهدافی را در مخروطی با زاویه بیش از ۸۰ درجه از محور دماغه هواپیما، بدون نیاز به مانور دادن جنگنده به سمت هدف، نشانه‌گیری و منهدم کند.

AIM-9X در چندین نسخه (Block) توسعه یافته است که هر کدام قابلیت‌های جدیدی اضافه کرده‌اند:

– Block I: نسخه پایه که در سال ۲۰۰۳ به قابلیت عملیاتی اولیه (IOC) رسید و معماری اصلی (جستجوگر IIR + TVC) را تثبیت کرد.

– Block II: در سال ۲۰۱۵ به IOC رسید و مهم‌ترین ارتقاء آن افزودن لینک داده بود که قابلیت «شلیک کن، بعد قفل کن» (LOAL) را فراهم کرد. این ویژگی به جنگنده‌های پنهان‌کار مانند F-35 اجازه می‌دهد موشک را بدون افشای موقعیت خود شلیک کرده و هدایت نهایی را به موشک یا سکوی دیگر بسپارند. برد این نسخه حدود ۳۲ کیلومتر گزارش شده است.

– Block II+: یک به‌روزرسانی نرم‌افزاری برای Block II است که قابلیت‌هایی مانند مسیر پروازی قوسی (lofting) و قابلیت درگیری با اهداف زمینی و سطحی را بهبود می‌بخشد.

– Block III: نسخه در حال توسعه که هدف آن افزایش ۶۰ درصدی برد (تا حدود ۵۰ کیلومتر) با استفاده از یک موتور راکت جدید و کلاهک جنگی حس‌نشدنی (Insensitive Munition) است تا به یک سلاح فراتر از برد دیداری (BVR) برای جنگنده‌های نسل پنجم تبدیل شود.

AIM-9X روی طیف گسترده‌ای از جنگنده‌ها از جمله F-15، F-16، F/A-18، F-22 و F-35 یکپارچه شده است. این موشک همچنین در سامانه پدافند هوایی زمین‌پایه NASAMS نیز به کار می‌رود.

سایر توسعه های سایدوایندر …
TC.1 نمونه ی تایوانی سایدوایندر
CSS TC1 توسعه تایوانی از AIM-9L است که منظور مسلح کردن جنگنده ی بومی خود یعنی F.CK.1 هست .
Chaparral :
این نمونه یک موشک زمین پایه که بر اساس AIM.9D برای نیروی زمینی ایلات متحده ی امریکا و نصب شده بر روی یک وسیله نقلیه دنبال کرده و به نام MIM-72/M48 Chaparral است . این سیستم دارای یک لانچر 4 تایی بود و در سال 1969 معرفی و مورد استفاده قرار گرفت و تا سال 1998 قسمتی همیشگی از سیستم پدافند و دفاع هوایی ایالات متحده بود .
AGM.122A Sidearm …
موشک سایدوایندر در واقع بستری برای طراحی و توسعه ی موشک AGM.122 بود که یک موشک ضد رادار است که بر پایه ی سیستم هدایت راداری نمونه ی C این موشک توسعه یافت .
گونه ضد تانک …
در سال 2008 کمپانی China Lake تصمیم گرفت تا از سایدوایندر به عنوان یک موشک هوا به سطح و ضد تانک بهره ببرد و تا کنون توانسته نتایج موفقی را کسب کند .

سوابق رزمی موشک AIM-9 «سایدوایندر»؛ آمار، انواع پیروزی‌ها و اثربخشی عملیاتی

«سایدوایندر» از نظر تعداد تولید و گستردگی استفاده عملیاتی، یکی از پرکاربردترین موشک‌های هوا‌به‌هوای تاریخ است. بیش از ۲۰۰ هزار فروند از این موشک تولید شده و در اختیار بیش از ۵۰ کشور قرار گرفته است. تا سال ۲۰۰۷، انهدام نزدیک به ۳۰۰ هواگرد با این موشک به‌طور تأییدشده ثبت شده بود. این رقم به معنای آن است که به‌طور متوسط، از هر حدود ۳۸۰ موشک تولیدشده، یک فروند در نبرد واقعی هدفی را سرنگون کرده است؛ البته این نسبت کلی تفاوت چشمگیر عملکرد میان مدل‌های مختلف را پنهان می‌کند.

از نظر احتمال اصابت و انهدام هدف (Pk)، مدل‌های اولیه عملکرد متوسطی داشتند. نرخ انهدام به‌ازای هر شلیک برای AIM-9B در جنگ ویتنام تنها حدود ۰٫۱۵ بود. این رقم برای مدل‌های اولیه مجهز به جستجوگر خنک‌شونده، یعنی AIM-9D/J، به حدود ۰٫۱۹ افزایش یافت.

اما با پیشرفت فناوری، عملکرد بهبود چشمگیری پیدا کرد. نرخ اصابت AIM-9L در جنگ فالکلند بیش از ۸۰ درصد گزارش شده و مدل AIM-9M در جنگ خلیج فارس حدود ۷۹ درصد قابلیت اطمینان داشته است. گفته می‌شود احتمال انهدام هدف با AIM-9X حدود ۷ برابر مدل AIM-9B است.

 جنگ ویتنام (۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳): مصرف بالا، اصابت پایین

جنگ ویتنام نخستین میدان استفاده گسترده رزمی از سایدوایندر بود و محدودیت‌های جدی موشک‌های فروسرخ نسل اول را آشکار کرد.

در طول جنگ، نیروهای آمریکایی ۴۵۲ فروند از مدل‌های مختلف سایدوایندر را شلیک کردند و احتمال کلی انهدام هدف حدود ۰٫۱۸ بود.

• نیروی دریایی آمریکا: ۴۶ انهدام تأییدشده شامل ۲۹ فروند MiG-17، پانزده فروند MiG-21 و دو فروند MiG-19.
• نیروی هوایی آمریکا: ۳۴ انهدام تأییدشده شامل شانزده فروند MiG-17، شانزده فروند MiG-21 و دو فروند MiG-19.

مدل اولیه AIM-9B فقط از موقعیت پشت سر هدف قابلیت شلیک مؤثر داشت و زاویه رهگیری آن حدود ۲۵ درجه بود. همچنین عملکرد آن به‌شدت تحت تأثیر اختلالات ناشی از بازتاب فروسرخ زمین قرار می‌گرفت.

برد مؤثر آن در ارتفاع بالا حدود ۲ مایل و در ارتفاع پایین تقریباً ۸۰۰ یارد بود. این محدودیت‌ها به توسعه جستجوگرهای خنک‌شونده و قابلیت درگیری از زوایای مختلف منجر شدند.

 جنگ فالکلند (۱۹۸۲): انقلاب در دقت با AIM-9L

جنگ فالکلند نخستین تجربه رزمی مدل AIM-9L بود و نقطه عطفی در عملکرد سایدوایندر به شمار می‌رود.

جنگنده‌های هریر بریتانیا با استفاده از این موشک، بنا بر منابع مختلف، ۱۷ تا ۲۴ انهدام به دست آوردند. تعداد موشک‌های شلیک‌شده بین ۲۶ تا ۲۷ فروند گزارش شده و نرخ موفقیت در برخی منابع حدود ۸۳ درصد ذکر شده است.

این موشک مسئول حدود ۸۰ درصد پیروزی‌های هوایی بریتانیا در این جنگ معرفی شده است.

مهم‌ترین پیشرفت AIM-9L، قابلیت حمله از تمام جهات، از جمله روبه‌روی هدف بود؛ قابلیتی که قواعد نبرد نزدیک هوایی را تغییر داد.

آرژانتین نیز از AIM-9L استفاده کرد، اما آمار دقیق پیروزی‌های آن به روشنی آمار بریتانیا نیست.

جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱): بلوغ AIM-9M

در جنگ خلیج فارس، AIM-9M یکی از موشک‌های اصلی نبرد نزدیک هوایی نیروهای ائتلاف بود.

آمار منابع مختلف متفاوت است:

• شلیک حدود ۷۶ تا ۸۶ فروند AIM-9M و ثبت ۱۲ انهدام؛ منبعی دیگر از ۱۴ اصابت گزارش داده است.
• منبع دیگری ده انهدام را به AIM-9M نسبت می‌دهد، درحالی‌که موشک راداری AIM-7M «اسپارو» مسئول ۲۴ انهدام معرفی شده است.

با وجود نقش پررنگ‌تر موشک‌های راداری در درگیری‌های فراتر از میدان دید، AIM-9M در نبرد نزدیک عملکرد قابل‌توجهی داشت و قابلیت حمله از تمام جهات آن به بلوغ رسیده بود. نرخ قابلیت اطمینان حدود ۷۹ درصد برای این مدل ذکر شده است.

 عملیات مدرن و مقابله با پهپادها (۲۰۲۶)

در دهه ۲۰۲۰، مأموریت سایدوایندر به مقابله با پهپادها نیز گسترش یافت.

در آوریل ۲۰۲۶، بنا بر این متن، یک فروند جنگنده F-16 Block 70 نیروی هوایی بحرین هنگام رهگیری پهپادهای دوربرد تهاجمی سری شاهد ایران، موشک‌های AIM-9X و AIM-120C-7 را شلیک کرد و در یک سورتی پرواز دو پهپاد را سرنگون کرد.

این رویداد به‌عنوان نخستین پیروزی هوایی F-16 Block 70 و نخستین انهدام تأییدشده پهپاد با AIM-9X در این نوع مأموریت معرفی شده است.

از نظر اقتصادی، استفاده از موشک گران‌قیمت AIM-9X برای انهدام پهپاد ارزان‌قیمت چندان مقرون‌به‌صرفه نیست؛ اما در آن زمان، بنا بر گزارش، بحرین هنوز به مهمات ارزان‌تر ضدپهپادی مانند APKWS دسترسی نداشت و موشک‌های هوا‌به‌هوا گزینه عملیاتی در دسترس جنگنده‌هایش بودند.

 پراکندگی پیروزی‌های رزمی در جهان

علاوه بر آمریکا، کشورهای تایوان، بریتانیا، اسرائیل، ایران، پاکستان و عربستان سعودی نیز با استفاده از سایدوایندر به انهدام اهداف هوایی دست یافته‌اند.

• تایوان: در سال ۱۹۵۸، چهار انهدام از نخستین پیروزی‌های رزمی جهانی این موشک را ثبت کرد.
• اسرائیل: در چندین جنگ خاورمیانه به‌طور گسترده از این موشک استفاده کرد.
• پاکستان: جنگنده‌های F-16 این کشور با موشک‌های AIM-9L/P در یک سورتی پرواز دو انهدام ثبت کردند.
• عراق: در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱، دوازده هواگرد خود را بر اثر شلیک سایدوایندر از دست داد.
• درگیری‌های بوسنی و یوگسلاوی: در مجموع، سه هواگرد در این درگیری‌ها با سایدوایندر سرنگون شدند.

کارنامه رزمی سایدوایندر نشان‌دهنده تحول چشمگیر فناوری موشک‌های فروسرخ است: از نرخ انهدام حدود ۱۸ درصد در جنگ ویتنام تا نرخ اصابت بیش از ۸۰ درصد برای AIM-9L در جنگ فالکلند و بهبود بیشتر قابلیت‌های درگیری در نسل AIM-9X.

نقش این موشک نیز از تعقیب جنگنده‌های سرنشین‌دار از پشت سر، به درگیری همه‌جهته و رهگیری پهپادها گسترش یافته است.

مشخصات فنی کلیدی AIM-9X:

– طول: ۳.۰۲ متر (۹.۹ فوت)

– وزن پرتاب: ۸۴.۳۷ کیلوگرم (۱۸۶ پوند)

– قطر: ۱۲۷ میلی‌متر (۵ اینچ)

– پیشرانه: موتور راکت سوخت جامد ATK MK-139

– سرجنگی: انفجاری-ترکشی حلقه‌ای (Annular Blast Fragmentation)

– حداکثر سرعت: حدود ۳ ماخ

– برد: طبقه‌بندی‌شده (برای Block II حدود ۳۲ کیلومتر)

ترجمه و گرداوری :sandman