سیستم توپخانه 105 میلیمتری سبک ال-118 و ام-119 ساخت انگلستان می‌باشد. این توپ قابلیت حمل از طریق هوا را دارد و توسط شرکت بی‌ای‌ای سیستمز (BAE Systems) تولید می‌شود.
در سال ۱۹۶۵، ارتش بریتانیا سفارش ساخت یک هویتزر صحرایی جدید با کالیبر ۱۰۵ میلی‌متر را صادر کرد. قرار بود این توپ جدید، جایگزین هویتزر کوهستانی ۱۰۵ میلیمتری مدل ۵۶ در یگان توپخانه سلطنتی شود. نسبت به مدل پیشین، انتظار می‌رفت که توپ جدید پایدارتر، مستحکم‌تر و دارای برد آتش بیشتری باشد. توسعهٔ توپ L118 توسط مؤسسهٔ تحقیقاتی سلطنتی تجهیزات جنگی و کارخانهٔ سلطنتی تسلیحات که امروزه با نام بی‌ای‌ای سیستمز شناخته می‌شود، انجام گرفت. آزمایش‌ها و میدان‌آزمایی نمونه‌های اولیه بین سال‌های ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۳ صورت گرفت و در نهایت در سال ۱۹۷۴، نخستین توپ‌ها به یگان توپخانه سلطنتی تحویل داده شدند. تولید و به‌روزرسانی این توپ با فراز و نشیب‌هایی تا به امروز ادامه داشته است.
توپ L118 یک هویتزر صحرایی تک‌محوره است که به سیستم یدک‌کش روی ارابه دو چرخ مجهز بوده و روی یک پایهٔ جعبه‌ای (شکل H) سوار می‌شود. جنس این پایه از آلیاژ آلومینیوم است. در حالت حمل، لولهٔ توپ می‌تواند ۱۸۰ درجه بچرخد و روی پایه‌ها، در جهت حرکت قرار گیرد. وزن این توپ بسته به نسخه، بین ۱۷۶۸ تا ۱۸۶۰ کیلوگرم متغیر است. طول آن در حالت حمل ۴٫۸۷ متر و در حالت آماده به تیراندازی ۷٫۰۱ متر است. ارتفاع توپ (که عمدتاً ناشی از موقعیت لوله است) در وضعیت آماده به شلیک ۱٫۲۳ متر و در حالت حمل ۲٫۱۳ متر می‌باشد. عرض آن روی جاده ۱٫۴۰ متر و فاصلهٔ کف آن از سطح زمین ۵۰۰ میلی‌متر است. در حالت آماده به تیراندازی، عرض توپ به ۱٫۷۸ متر می‌رسد. برای حمل و نقل جاده‌ای می‌توان از خودروهایی مانند لندروور فوروارد کنترول، هاموی، اشتایر-پوخ پینتسگائر یا یک کامیون سبک استفاده کرد. حداکثر سرعت مجاز یدک‌کشی در جاده ۸۰ کیلومتر بر ساعت و در مسیرهای ناهموار ۴۰ کیلومتر بر ساعت است. برای حمل هوایی نیز بالگردهایی مانند مرلین (AW101)، پوما (SA 330) یا بلک‌هاوک (UH-60) قابل استفاده هستند. ضمن اینکه توپ L118 را می‌توان در کمتر از یک دقیقه به دو بخش تقسیم کرد و با بالگردهای سبک‌تر نیز جابه‌جا نمود.
لولهٔ توپ از فولاد فوق‌مقاوم ساخته شده و به‌طور کامل تحت فرایند خودفشردگی (اتوفرتاژ) قرار گرفته است. روی گهوارهٔ لوله، دو مجموعهٔ هیدروپنوماتیک شامل ترمز (بازگیر) لوله و برگشت‌دهنده (جمع‌کنندهٔ پس‌زنی) نصب شده است. در کنار آن نیز دستگاه نشانه‌روی تریلوکس (Trilux) قرار دارد. در انتهای لوله، یک بستهٔ گوه‌ای عمودیو محفظۀ باروت قرار گرفته که حجم آن در نسخهٔ L118 معادل ۵٫۳ لیتر و در نسخهٔ L119 برابر با ۲٫۵ لیتر است. نسخهٔ L118 از لوله‌ای به طول ۳۷ برابر کالیبر (L/37) با ۲۸ شیار (لاند و گروو) استفاده می‌کند، در حالی که در نسخهٔ L119 لوله به طول ۳۰ برابر کالیبر (L/30) با ۳۶ شیار تعبیه شده است. عمر مفید لوله، بسته به نسخه، بین ۷۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ گلوله برآورد شده است. افزون بر دستگاه نشانه‌روی ثابت، امکان نصب سامانهٔ کنترل آتش لیناپس (LINAPS) از شرکت لئوناردو، دستگاه اندازه‌گیری سرعت دهانهٔ لوله، واحد تولید برق و ایستگاه هواشناسی نیز بر روی این توپ فراهم است.
برای آماده‌سازی توپ در حالت شلیک یا حمل، گروه شش‌نفرهٔ خدمه کمتر از یک دقیقه زمان نیاز دارند و در شرایط اضطراری حتی سه نفر نیز می‌توانند آن را به کار گیرند. هنگام تیراندازی، چرخ‌های اصلی از زمین بلند می‌شوند و توپ روی سکوی شلیکی که از زیر پایه فرود آمده است، قرار می‌گیرد. در انتهای پایهٔ خمیده و سخت، یک خار زمین‌شکن (اسپور) خودفرورونده تعبیه شده که نیروی پس‌زنی را به زمین منتقل می‌کند. همچنین یک ترمز دهانهٔ دوحجره‌ای (مخزن‌دار) نیز پس‌زنی را کاهش می‌دهد. زاویۀ چرخش افقی توپ در هر طرف ۵٫۵ درجه است، اما در کمتر از یک دقیقه می‌توان آن را روی سکوی شلیک به‌طور کامل ۳۶۰ درجه چرخاند. دامنۀ زاویۀ عمودی (ارتفاع) لوله از ۵٫۵- درجه تا ۷۰+ (به سمت بالا)درجه متغیر است.
بارگذاری توپ توسط توپچی‌ها به‌صورت دستی انجام می‌شود. نرخ شلیک بیشینه ۱۵ گلوله در دقیقه است، به این ترتیب شش قبضه توپ می‌توانند در یک دقیقه ۹۰ گلوله یا حدود ۱٫۳ تن مهمات بر روی هدف بریزند. پس از آن، به مدت سه دقیقه دیگر نرخ شلیک به ۶ گلوله در دقیقه کاهش می‌یابد. در تیراندازی مداوم و طولانی‌مدت، به دلیل تنش حرارتی وارد بر لوله، نرخ شلیک به ۳ گلوله در دقیقه محدود می‌شود.
نسخهٔ L118 از مهمات زیر که توسط بی‌ای‌ای سیستمز تولید می‌شود، استفاده می‌کند:
گلوله L31 از نوع انفجاری (HE) با وزن ۱۶.۱ کیلوگرم و حاوی ۲.۴ کیلوگرم مواد منفجره از نوع RDX/TNT است و حداکثر برد شلیک آن ۱۷.۲ کیلومتر گزارش شده است.
گلوله L42 از نوع سرکوب‌کننده (HESH) با وزن ۱۰.۵ کیلوگرم و ۲.۱ کیلوگرم ماده منفجره RDX است، اما حداکثر برد آن مشخص نشده است.
گلوله L43 از نوع روشنایی‌زا با وزن ۱۵.۵ کیلوگرم و محتوی مخلوط منیزیم و نیترات سدیم است و برد آن ۱۷.۲ کیلومتر است.
گلوله L45 از نوع دودزا با وزن ۱۵.۹ کیلوگرم و ۲.۵ کیلوگرم هگزا کلرواتان است و حداکثر برد آن نیز ۱۷.۲ کیلومتر اعلام شده است.
گلوله L50/53 از نوع انفجاری است که وزن آن مشخص نشده و از مواد منفجره کم‌حساس (IHE) استفاده می‌کند و برد آن ۱۷.۲ کیلومتر است.
گلوله L52 از نوع دودزا با فسفر سفید است که وزن آن نامشخص بوده و برد آن ۱۷.۲ کیلومتر ذکر شده است.
در نهایت، گلوله XL32E1 از نوع انفجاری با سیستم بیس‌بلید (افزایش‌دهنده برد) است که وزن آن ۱۶.۵ کیلوگرم، حاوی ۲.۵ کیلوگرم مواد منفجره کم‌حساس بوده و حداکثر برد آن بیش از ۲۰ کیلومتر گزارش شده است.
علاوه بر این، گلوله‌های نشانه‌گذاری هدف (Marker) و همچنین گلوله‌های تمرینی و نمایشی نیز برای توپ L118 موجود است. به‌علاوه، مهمات متنوعی برای توپ‌های L118 و L119 در بازار بین‌المللی نیز عرضه می‌شود.
گونه‌های مختلف
– L118: نخستین نسخهٔ تولید انبوه برای ارتش بریتانیا.
– L118A1: نسخه‌ای با لولهٔ توپ بهبودیافته و اصلاحات جزئی دیگر.
– L119: نسخهٔ صادراتی با لولهٔ کوتاه‌شده از نوع L20 و سازگار با مهمات خانوادهٔ M1 ناتو.
– M119: نسخهٔ آمریکایی توپ L119 که در نیروهای مسلح ایالات متحده به کار گرفته شده است.
– L127: نمونهٔ اولیه با لولهٔ کوتاه‌شده از نوع L27 و قابلیت استفاده از طیف گسترده‌تری از مهمات که پروژهٔ آن در نهایت متوقف شد.
تاریخچه عملیاتی
توپ L118 در جنگ‌ها و درگیری‌های متعددی به کار گرفته شده است، از جمله: جنگ فالکلند (جزایر مالویناس)، جنگ دوم خلیج فارس، جنگ عراق، جنگ علیه تروریسم در افغانستان، و همچنین در درگیری‌های قارهٔ آفریقا. این توپ همچنین توسط اوکراین در جنگ روسیه و اوکراین استفاده می‌شود. بر اساس گزارش وبلاگ اوریکس (Oryx)، تا دسامبر ۲۰۲۵، حداقل ده قبضه از نسخهٔ L119 این توپ در اوکراین منهدم یا توقیف شده است.
کشورهای استفاده‌کننده این سلاح به ترتیب عبارت‌اند از استرالیا با ۱۱۱ قبضه، بحرین با ۸ قبضه، بنین با ۱۲ قبضه، بوسنی و هرزگوین با ۳۶ قبضه، بوتسوانا با ۳۶ قبضه، برزیل با ۵۸ قبضه، ایرلند با ۲۴ قبضه، اردن با ۱۵ قبضه، کنیا با ۵۸ قبضه، کلمبیا با ۱۸ قبضه، مالزی با ۹ قبضه، مالاوی با ۱۲ قبضه، مراکش با ۳۶ قبضه، نپال با ۸ قبضه، هلند با ۸ قبضه، نیوزیلند با ۲۴ قبضه، عمان با ۴۲ قبضه، پرتغال با ۲۱ قبضه، اسپانیا با ۵۶ قبضه، سوئیس با ۲ قبضه (صرفاً برای آزمایش)، تایلند با ۲۴ قبضه، اوکراین با ۶۸ قبضه (که تحت کمک‌های خارجی از ذخایر ناتو به اوکراین تحویل داده شده است)، امارات متحدهٔ عربی با ۷۳ قبضه، بریتانیا با ۱۸۰ قبضه و ایالات متحدهٔ آمریکا با ۷۰۲ قبضه.
نسخه امریکایی M-119
توپ M119 با کالیبر ۱۰۵ میلی‌متر یک توپ توپخانهٔ سبک و هواپذیر (قابل حمل با بالگرد و هواپیما) متعلق به ارتش ایالات متحده است. این توپ از سال ۱۹۸۹ در نیروهای مسلح آمریکا به کار گرفته شده و جانشین توپ M102 مربوط به دوران جنگ ویتنام محسوب می‌شود. این توپ بر اساس توپ سبک بریتانیایی L118 طراحی و ساخته شده است.
در اواسط دههٔ ۱۹۸۰، ارتش آمریکا به دنبال جایگزینی برای توپ‌های M102 بود که نزدیک به ۲۰ سال از عمرشان می‌گذشت. با توجه به تجربیاتی که نیروهای نظامی بریتانیا در طول جنگ فالکلند با توپ L118 به دست آورده بودند، ایالات متحده تصمیم به همکاری با شرکت بریتانیایی رویال اردننس (Royal Ordnance) گرفت تا این توپ را با نیازهای نظامی خود تطبیق دهد. در سال ۱۹۸۷، قرارداد ساخت این توپ امضا شد. نخستین نمونه‌های M119A1 در دسامبر ۱۹۸۹ به ارتش آمریکا تحویل داده شدند. تا سال ۱۹۹۵، تمام یگان‌ها به این توپ مجهز شدند و یگان‌های نخست گارد ملی آمریکا نیز از سال ۱۹۹۶ این توپ را دریافت کردند. از سال ۱۹۹۸، توپ‌های M119A1 در چارچوب برنامهٔ بهبود سیستم توپخانهٔ سبک به استاندارد A2 ارتقا یافته و به نشانه‌روی (دوربین/هدف‌یاب) جدید مجهز شدند.نخستین بار این توپ‌ها در جریان لشکرکشی به افغانستان و همچنین در جنگ عراق به کار گرفته شدند.
این توپ با طول ۶٫۳۲ متر، عرض ۱٫۷۷ متر و وزن ۱٫۹ تن، قابلیت یدک‌کشی توسط خودروی هاموی (HMMWV) را دارد و همچنین می‌توان آن را به‌صورت بار خارجی با بالگردهای یواچ-۶۰ بلک‌هاوک و سی‌اچ-۴۷ شینوک جابه‌جا کرد. این توپ در محفظهٔ بار هواپیمای سی-۱۳۰ هرکولس نیز جای می‌گیرد.
این توپ که روی پایهٔ تاشو (قابل جمع‌شدن) قرار می‌گیرد، قابلیت چرخش ۳۶۰ درجه دارد و دامنهٔ حرکت عمودی (زاویهٔ ارتفاع) آن از ۶٫۲۵- درجه تا ۷۷٫۷۵+ درجه متغیر است. برد مؤثر این توپ بسته به میزان شارژ باروتی بین ۱۱٬۵۰۰ تا ۱۴٬۰۰۰ متر است و با استفاده از گلوله‌های راکت‌افزایش‌یافته (موشک‌دار)، برد آتش به ۱۹٬۵۰۰ متر می‌رسد.
مهمات های امریکایی شلیک شونده از این توپ
با شارژهای پیشران M67:
– M1 (HE) – گلولهٔ انفجاری (شدیدالانفجار)، برد: ۱۱٫۵ کیلومتر، با ۲٫۱ کیلوگرم مواد منفجره
– M60 (WP) – گلولهٔ دودزا با فسفر سفید، برد: ۱۵٫۱ کیلومتر (نسخهٔ فعلی: M60A2)
– M84 (HC) – گلولهٔ دودزا با هگزا کلرواتان، برد: ۱۱٫۵ کیلومتر (نسخهٔ فعلی: M84A1)
– M314 (VL) – گلولهٔ روشنایی‌زا با نور مرئی، برد: ۱۹٫۵ کیلومتر (نسخهٔ فعلی: M314A3)
– M444 (APICM) – مهمات دو منظورهٔ بهبودیافته (از خدمت خارج شده)، برد: ۱۱٫۵ کیلومتر
– M916 (DPICM) – مهمات دو منظورهٔ بهبودیافته (از خدمت خارج شده)، برد: ۱۱٫۵ کیلومتر
– M927 (HERA) – گلولهٔ انفجاری با کمک راکت‌افزاینده، برد: ۱۶٫۵ کیلومتر
– M1064 (IR) – گلولهٔ روشنایی‌زا با فروسرخ (مادون قرمز)، برد: ۱۹٫۵ کیلومتر
– M1130 (HE PFF BB) – گلولهٔ انفجاری با ترکش‌های از پیش شکل‌یافته و سیستم بیس‌بلیـد (افزایش‌دهنده برد)، برد: ۱۳٫۰ کیلومتر
با شارژهای پیشران M176:
– M548 (HERA) – گلولهٔ انفجاری با کمک پیشرانه راکتی اولیه برای افزایش سرعت و برد ، برد: ۱۵٫۱ کیلومتر
با شارژ پیشران M200:
– M760 (HE) – گلولهٔ انفجاری (شدیدالانفجار)، برد: ۱۴٫۰ کیلومتر
– M915 (DPICM) – مهمات دو منظورهٔ بهبودیافته (از خدمت خارج شده)، برد: ۱۴٫۱ کیلومتر
با شارژ پیشران M219:
– M913 (HERA) – گلولهٔ انفجاری با کمک راکت‌افزاینده، برد: ۱۹٫۵ کیلومتر
با شارژهای پیشران M350:
– M1130A1 (HE PFF BB) – گلولهٔ انفجاری با ترکش‌های از پیش شکل‌یافته و سیستم بیس‌بلیـد، برد: ۱۷٫۰ کیلومتر
همچنین M119 گلولهٔ خالی M395 را شلیک می‌کند که برای مراسم تدفین، مراسم پایان شیفت (غروب)، سلام‌های تشریفاتی برای شخصیت‌های مهم و همچنین شبیه‌سازی صدای میدان نبرد در تمرینات آموزشی به کار می‌رود.
گونه‌ها (نسخه‌ها)
– M119 – کپی اولیه از توپ L119 بریتانیا
– M119A1 – شامل بهبودهای جزئی از جمله در سیستم کنترل آتش و نگهداری
– M119A2 – ارتقاء مجموعهٔ نشانه‌روی شامل تلسکوپ (دوربین) M90A3 یا تلسکوپ پانورامیک M137A2
– M119A3 – نسخهٔ مدرن‌شده با سیستم کنترل آتش دیجیتال و سامانهٔ ناوبری اینرسی برای موقعیت‌یابی خودکار؛ این نسخه در آوریل ۲۰۱۳ با یگان A باتری ۳/۳۱۹ توپخانه در فورت برگ، کارولینای شمالی وارد خدمت شد.
کاربران
– کردستان عراق – پیشمرگه: هویتزرهای M119 ارائه‌شده توسط ایالات متحده
– عربستان سعودی – ارتش عربستان سعودی
– ایالات متحده – ارتش آمریکا: ۸۲۱ قبضه M119A2/A3 تا ژانویهٔ ۲۰۲۵
– اوکراین – (تحت کمک‌های خارجی از ایالات متحده)
تفاوت فنی ال-118 و ام-119
هویتزر L118 بر اساس مهمات اختصاصی ۱۰۵ میلیمتری بریتانیا طراحی شده و از لوله‌ای با خان‌بندی و جان‌لوله متناسب با مهمات بریتانیایی استفاده می‌کند. در مقابل، M119 برای شلیک مهمات استاندارد آمریکایی M1 تغییر یافته است؛ بنابراین ابعاد جان‌لوله، طراحی عقب‌بند و مکانیزم آتش آن برای این نوع مهمات اصلاح شده است. مهم‌ترین تغییر فنی، سازگاری با مهمات نیمه‌ثابت آمریکایی است که نیازمند تغییر در سیستم بارگذاری و شلیک بود.
از نظر عقب‌بند، هر دو از عقب‌بند نوع (گوه‌ای کشویی عمودی) استفاده می‌کنند، اما ابعاد محفظه خرج، سوزن آتش و مکانیزم ضربه‌زن در M119 برای پوکه‌های آمریکایی بازطراحی شده است.
در بخش سامانه عقب‌نشینی ، هر دو توپ از سیستم هیدروپنوماتیکی بهره می‌برند، اما تنظیمات فشار، کورس عقب‌نشینی و مشخصات دمپرها در M119 متناسب با مشخصات مهمات آمریکایی تغییر یافته است تا نیروی پس‌زنی در محدوده استاندارد باقی بماند.
از نظر لوله ، L118 دارای لوله بلندتر با قابلیت استفاده از خرج‌های قوی‌تر است که موجب افزایش سرعت دهانه و برد بیشتر می‌شود. نسخه اولیه M119 به دلیل استفاده از لوله متفاوت و محدودیت مهمات آمریکایی، سرعت دهانه و برد کمتری داشت، هرچند در نسخه‌های بعدی بخشی از این اختلاف برطرف شد.
در زمینه سامانه نشانه‌روی، L118 در ابتدا از دوربین‌های اپتیکی سنتی بریتانیایی استفاده می‌کرد، در حالی که نسخه‌های جدید M119، به‌ویژه M119A3، به سامانه کنترل آتش دیجیتال، نمایشگرهای الکترونیکی، GPS، سامانه ناوبری اینرسیایی و رایانه بالستیک مجهز شدند که امکان محاسبه سریع‌تر داده‌های تیر را فراهم می‌کند.
از نظر وزن و تحرک، وزن L118 حدود ۱٬۸۵۰ کیلوگرم و وزن M119 بسته به نسخه بین ۲٬۰۵۰ تا ۲٬۱۰۰ کیلوگرم است. افزایش وزن M119 عمدتاً ناشی از تغییرات سازه‌ای، تجهیزات الکترونیکی و سامانه‌های کنترل آتش است.
در بخش چرخ‌ها و سامانه یدک‌کشی نیز تفاوت‌هایی وجود دارد. M119 مطابق استاندارد خودروهای تاکتیکی ارتش آمریکا به سیستم اتصال، ترمز و تجهیزات یدک‌کشی آمریکایی مجهز شده است، در حالی که L118 از استانداردهای ارتش بریتانیا پیروی می‌کند.
در نهایت، از نظر فلسفه طراحی مکانیکی، دو سامانه تقریباً یکسان هستند؛ شاسی، پایه‌های استقرار (Trails)، مکانیزم تغییر ارتفاع و سمت، سیستم تعادل لوله و ساختار کلی تفاوت اساسی ندارند. عمده تفاوت‌های فنی به سازگاری با نوع مهمات، اصلاحات در لوله و عقب‌بند، تنظیم سامانه عقب‌نشینی و به‌روزرسانی تجهیزات کنترل آتش و الکترونیک محدود می‌شود، نه به تغییر کامل طراحی توپ.
عبدالحمید تارخ
