توان موشکی عربستان سعودی؛ از دانگ‌فنگ-۳ تا توسعه موشک‌های بالستیک بومی
بروزرسانی:1405
عربستان سعودی در کنار برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین و مدرن‌ترین ناوگان‌های هوایی خاورمیانه، طی چهار دهه گذشته به‌تدریج یک توان موشکی قابل توجه نیز ایجاد کرده است. این توان در ابتدا بیشتر بر موشک‌های بالستیک دوربرد چینی متمرکز بود، اما در سال‌های اخیر نشانه‌های روشنی از حرکت عربستان به سمت موشک‌های سوخت جامد، سامانه‌های متحرک و حتی ایجاد زیرساخت تولید داخلی دیده می‌شود.
نیروی هوایی سلطنتی عربستان نیز توان تهاجمی قابل توجهی دارد. این کشور سال‌هاست از جنگنده‌های تورنادو در کنار خانواده اف-۱۵ استفاده می‌کند و از دهه ۱۹۹۰ نیز نسخه اف-۱۵اس، مشتق شده از اف-۱۵ئی استرایک ایگل، را در اختیار گرفت. بعدها ۸۴ فروند اف-۱۵اس‌ای نیز سفارش داده شد و بخشی از اف-۱۵اس‌های قدیمی نیز ارتقا یافتند. اف-۱۵اس‌ای توان حمل طیف گسترده‌ای از مهمات هدایت‌شونده را دارد و عربستان برای این خانواده جنگنده‌ها به موشک‌های هواپایه دورایستا نیز روی آورده است.
مقاله ای در مورد تاریخچه خدمت اف15 در عربستان را اینجا بخوانید
یکی از مهم‌ترین این تسلیحات، موشک کروز استورم‌شدو است که عربستان آن را برای جنگنده‌های تورنادو دریافت کرده است. همچنین در سال‌های اخیر قرارداد خرید موشک هواپایه اسلم-ای‌آر برای ناوگان اف-۱۵ عربستان منعقد شد. اسلم-ای‌آر موشکی هواپایه برای حمله به اهداف زمینی در برد دورایستا است و برد آن در منابع عمومی حدود ۲۵۰ کیلومتر اعلام شده، در حالی که استورم‌شدو بسته به گونه و منبع، بردی در حدود چندصد کیلومتر دارد. بنابراین توان تهاجم دورایستای عربستان فقط به موشک‌های بالستیک محدود نیست.
اما داستان موشک‌های زمین‌به‌زمین عربستان بسیار قدیمی‌تر از برنامه‌های امروزی است. در اواسط دهه ۱۹۸۰، ریاض به دنبال دستیابی به یک موشک بالستیک دوربرد رفت. این تصمیم در شرایطی گرفته شد که جنگ ایران و عراق ادامه داشت و کشورهای منطقه بیش از گذشته با تهدید موشک‌های بالستیک روبه‌رو بودند.
دانگ فنگ3
دانگ‌فنگ-۳؛ آغاز برنامه موشکی عربستان
عربستان در سال‌های ۱۹۸۶ و ۱۹۸۷ مذاکرات محرمانه‌ای با چین برای خرید موشک بالستیک دانگ‌فنگ-۳، معروف به دی‌اف-۳ یا سی‌اس‌اس-۲، انجام داد. نخستین محموله این موشک‌ها در زمستان ۱۹۸۷-۱۹۸۸ وارد عربستان شد و در مجموع منابع مختلف تعداد خریداری‌شده را حدود ۳۰ تا ۶۰ فروند برآورد کرده‌اند. بنابراین رقم دقیق همچنان قطعی نیست.
دانگ‌فنگ-۳ موشکی بالستیک تک‌مرحله‌ای با سوخت مایع و بردی در حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر، بسته به وزن محموله، بود. این موشک در اصل برای مأموریت هسته‌ای طراحی شده بود و به همین دلیل از دقت بالایی برخوردار نبود. نسخه‌هایی که چین در اختیار عربستان قرار داد، بنا بر گزارش‌های موجود، با کلاهک متعارف عرضه شدند و چین به آمریکا اطمینان داده بود که موشک‌های تحویلی برای حمل کلاهک هسته‌ای اصلاح شده‌اند.
اهمیت این خرید تنها در تعداد موشک‌ها نبود. عربستان در آن زمان اولین کشور خاورمیانه‌ای بود که یک موشک بالستیک با چنین بردی را از یک کشور خارجی دریافت می‌کرد. قرارداد همچنین شامل ایجاد زیرساخت‌های مربوط به استقرار موشک، آموزش نیروها و پشتیبانی چینی بود.
چرا عربستان سراغ چنین موشکی رفت؟
درباره علت خرید دانگ‌فنگ-۳ در طول سال‌ها تفسیرهای مختلفی مطرح شده است. یکی از توضیحات این است که عربستان پس از محدودیت‌هایی که آمریکا برای فروش جنگنده اف-۱۵ به این کشور ایجاد کرده بود، به دنبال ایجاد یک توان ضربتی مستقل رفت. اسناد و گزارش‌های آن دوره نیز ارتباط زمانی میان محدودیت فروش تسلیحات آمریکایی، خرید تورنادو از بریتانیا و مذاکرات موشکی عربستان با چین را نشان می‌دهند.
با این حال، نمی‌توان با اطمینان گفت که دانگ‌فنگ-۳ صرفاً ابزاری برای تحت فشار قرار دادن آمریکا جهت فروش اف-۱۵ بوده است. این موشک بردی بسیار بیشتر از نیاز معمول یک سلاح تاکتیکی منطقه‌ای داشت و اساساً یک سامانه راهبردی بود.
از سوی دیگر، عربستان در آن زمان با تهدید مستقیم موشکی عراق نیز روبه‌رو بود و بعدها در جنگ خلیج فارس، عراق ده‌ها موشک بالستیک به سمت عربستان شلیک کرد. بنابراین ایجاد یک توان بازدارنده دوربرد برای ریاض، در چارچوب امنیت منطقه‌ای آن دوران قابل درک است.
این نکته نیز مهم است که دانگ‌فنگ-۳ را نباید صرفاً یک سلاح مناسب برای حمله دقیق به تأسیسات نظامی دانست. دقت پایین این موشک، به‌ویژه در مقایسه با موشک‌های بالستیک مدرن، ارزش آن را در برابر اهداف نقطه‌ای کاهش می‌داد و آن را بیشتر به سلاحی برای حمله به اهداف بزرگ و شهری یا ایجاد بازدارندگی راهبردی تبدیل می‌کرد.
با وجود این محدودیت‌ها، انتخاب چنین موشکی نشان می‌داد که عربستان از همان ابتدا به دنبال چیزی فراتر از یک موشک تاکتیکی کوتاه‌برد بود.
دانگ‌فنگ-۳ در عربستان
برای سال‌ها وجود این موشک‌ها به شکل رسمی از سوی عربستان اعلام نشد. سرانجام در سال ۲۰۱۴، عربستان برای نخستین بار دو فروند دانگ‌فنگ-۳ را در یک رژه نظامی به نمایش گذاشت. این نمایش عمومی تأیید رسمی وجود این سامانه در زرادخانه عربستان بود. عربستان تا امروز نیز به‌صورت شناخته‌شده آزمایش پروازی این موشک را اعلام نکرده است.
با توجه به اینکه این موشک‌ها از دهه ۱۹۸۰ در اختیار عربستان هستند، سن بالای سامانه، مشکلات نگهداری موشک‌های سوخت مایع و کمبود قطعات یدکی، ارزش عملیاتی آنها را با گذشت زمان کاهش داده است. مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی نیز وضعیت عملیاتی باقی‌مانده موشک‌های دانگ‌فنگ-۳ را نامشخص ارزیابی کرده است.
دانگ‌فنگ-۲۱؛ نسل جدیدتر
در دهه ۲۰۰۰ گزارش‌هایی درباره خرید موشک بالستیک دانگ‌فنگ-۲۱ از چین منتشر شد. بر اساس گزارش سال ۲۰۱۴ نیوزویک، عربستان در سال ۲۰۰۷ تعدادی دانگ‌فنگ-۲۱ دریافت کرده بود و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا نیز پیش از تأیید معامله، موشک‌ها را بررسی کرده بود تا اطمینان حاصل شود نسخه تحویلی برای حمل کلاهک هسته‌ای طراحی نشده است.
با این حال، برخلاف خرید دانگ‌فنگ-۳، معامله دانگ‌فنگ-۲۱ هیچ‌گاه به‌صورت رسمی از سوی چین یا عربستان تأیید نشد. به همین دلیل باید وجود این سامانه در زرادخانه عربستان را همچنان در چارچوب گزارش‌های معتبر اما غیررسمی بیان کرد. مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی نیز انتقال دانگ‌فنگ-۲۱ به عربستان را به‌عنوان یک انتقال گزارش‌شده ثبت کرده است.
دانگ‌فنگ-۲۱ نسبت به دانگ‌فنگ-۳ یک جهش مهم محسوب می‌شود. این موشک دو مرحله‌ای و سوخت جامد است و بر روی پرتابگر متحرک جاده‌ای قرار می‌گیرد. برد گونه‌های مختلف خانواده دانگ‌فنگ-۲۱ حدود ۱۷۰۰ تا بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر است و دقت آن نیز به شکل محسوسی از دانگ‌فنگ-۳ بهتر است.
مزیت اصلی دانگ‌فنگ-۲۱ فقط برد کمتر آن نیست؛ سوخت جامد باعث می‌شود آماده‌سازی و نگهداری موشک ساده‌تر و سریع‌تر باشد و پرتابگر متحرک نیز بقای سامانه را در برابر حملات افزایش دهد. به همین دلیل، اگر گزارش‌های مربوط به استقرار این موشک در عربستان درست باشد، دانگ‌فنگ-۲۱ را باید جایگزینی بسیار منطقی‌تر برای دانگ‌فنگ-۳ دانست.
آیا پای سلاح هسته‌ای در میان است؟
یکی از بحث‌های قدیمی درباره برنامه موشکی عربستان، ارتباط احتمالی این کشور با برنامه هسته‌ای پاکستان است. در طول دهه‌های گذشته بارها گزارش‌هایی درباره کمک مالی عربستان به پاکستان و احتمال وجود نوعی تفاهم راهبردی میان دو کشور منتشر شده است. همین موضوع باعث شده برخی تحلیلگران احتمال دسترسی عربستان به سلاح هسته‌ای یا امکان دریافت کلاهک هسته‌ای در شرایط بحرانی را مطرح کنند.
اما باید میان «احتمال»، «گمانه‌زنی» و «واقعیت اثبات‌شده» تفاوت قائل شد. هیچ مدرک علنی و قابل اتکایی وجود ندارد که نشان دهد عربستان دارای کلاهک هسته‌ای عملیاتی است. بنابراین نمی‌توان صرفاً به دلیل در اختیار داشتن موشک‌های دوربرد چینی، عربستان را یک کشور هسته‌ای دانست.
در مورد دانگ‌فنگ-۳ نیز وضعیت روشن‌تر است: موشک‌های تحویلی به عربستان برای حمل کلاهک متعارف عرضه شدند و منابع معتبر وجود کلاهک هسته‌ای در زرادخانه عربستان را تأیید نکرده‌اند.
حرکت به سمت تولید موشک در داخل عربستان
مهم‌ترین تحول برنامه موشکی عربستان در سال‌های اخیر شاید نه خرید یک موشک خارجی، بلکه تلاش برای ایجاد زیرساخت تولید داخلی باشد.
تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های تحلیلی نشان داده‌اند که چین در ایجاد یک مجموعه مرتبط با تولید موشک‌های بالستیک سوخت جامد در نزدیکی دوادمی در مرکز عربستان نقش داشته است. این مجموعه شامل تأسیسات مرتبط با تولید موتور سوخت جامد و زیرساخت‌های آزمایش موشکی ارزیابی شده است. مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی نیز این همکاری را بخشی از روند گسترده‌تر همکاری موشکی چین و عربستان می‌داند.
این تحول از چند جهت اهمیت دارد. اگر عربستان بتواند تولید موتورهای سوخت جامد، بدنه موشک، سامانه هدایت و سایر اجزای اصلی را در داخل کشور توسعه دهد، دیگر تنها یک خریدار موشک نخواهد بود و می‌تواند به‌تدریج ظرفیت تولید و توسعه نسل‌های جدید موشک‌های بالستیک را ایجاد کند.
در سال‌های اخیر حتی گزارش‌هایی درباره دریافت فناوری و کمک چین به برنامه موشکی عربستان منتشر شده است. آمریکا نیز در سال‌های گذشته نسبت به توسعه ظرفیت موشکی عربستان با کمک چین ابراز نگرانی کرده است.
پروژه غروم-۲ اوکراین
یک مسیر دیگر نیز در اواسط دهه ۲۰۱۰ مطرح شد. اوکراین پروژه موشک بالستیک کوتاه‌برد «غروم-۲» را توسعه داد و گزارش‌های متعددی منتشر شد که عربستان یکی از تأمین‌کنندگان مالی این پروژه بوده و قصد داشته در صورت تکمیل آن، سامانه را دریافت کند. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی نیز در سال ۲۰۱۸ گزارش کرد که عربستان توسعه این سامانه را تأمین مالی کرده و قصد خرید آن را داشته است.
غروم-۲ یک موشک بالستیک کوتاه‌برد با سوخت جامد و پرتابگر متحرک بود که برای صادرات، بردی در حدود ۲۸۰ کیلومتر برای آن گزارش شده بود. نسخه‌ای با برد بیشتر نیز در طرح‌های اوکراینی مطرح شد، اما وضعیت نهایی برنامه و میزان واقعی مشارکت و سفارش عربستان هیچ‌گاه به‌طور شفاف اعلام نشد. در نهایت با حمله روسیه به اوکراین برنامه به جای نرسید
در سپتامبر ۲۰۲۶، تصاویری از حطام یک موشک بالستیک چینی در استان مأرب یمن منتشر شد که تحلیلگران آن را به خانواده دانگ‌فنگ-۱۵ و مشخصاً دی‌اف-۱۵ای نسبت داده‌اند. روی بدنه حطام نیز علامت «DF-15A» دیده می‌شود. وال‌استریت ژورنال و The War Zone هر دو این موضوع را گزارش کرده‌اند، هرچند تأکید شده که هویت موشک و اینکه حتماً توسط عربستان شلیک شده باشد، هنوز به‌صورت مستقل و رسمی تأیید نشده است
نکته جالب‌تر این است که این موضوع صرفاً یک ادعای ناگهانی نیست. سال‌هاست درباره احتمال در اختیار داشتن موشک‌های خانواده دی‌اف-۱۵ توسط عربستان گمانه‌زنی وجود دارد. حتی در سال ۲۰۱۳، تصویری از بازدید یکی از مقام‌های دفاعی عربستان از نیروهای موشکی این کشور منتشر شد که در کنار دانگ‌فنگ-۳، یک موشک کوچک‌تر قرار داشت؛ اکنون برخی تحلیلگران آن را دی‌اف-۱۵ و دی‌اف-۱۵ای شناسایی کرده‌اند. The War Zone هم به این سابقه اشاره کرده است.
مشخصات دی‌اف-۱۵ای
دی‌اف-۱۵ یک موشک بالستیک کوتاه‌برد، تک‌مرحله‌ای و سوخت جامد است که روی پرتابگر متحرک جاده‌ای قرار می‌گیرد. برد خانواده دی‌اف-۱۵ بسته به مدل و وزن سرجنگی حدود ۶۰۰ تا ۹۰۰ کیلومتر اعلام شده و توان حمل محموله‌ای در حدود ۵۰۰ تا ۷۵۰ کیلوگرم را دارد
دی‌اف-۱۵ای نسخه بهبودیافته‌ای است که برد آن حدود ۶۰۰ کیلومتر گزارش شده و از سامانه هدایت دقیق‌تر نسبت به نمونه اولیه استفاده می‌کند. برخی منابع دقت آن را حدود ۳۰ تا ۴۵ متر خطای دایره‌ای محتمل اعلام کرده‌اند
این موضوع برای عربستان اهمیت زیادی دارد، چون برخلاف دانگ‌فنگ-۳ که یک موشک بزرگ، سوخت مایع و قدیمی است، دی‌اف-۱۵ کوچک‌تر، متحرک‌تر، سریع‌تر در آماده‌سازی و بسیار مناسب‌تر برای استفاده متعارف علیه اهداف نقطه‌ای است.
گرداوری: عبدالحمید تارخ
