تنها شکار یک زیر دریایی توسط یک زیر دریایی دیگر در زیر در تاریخ
زیردریایی آلمانی U-864 از نوع IX D2 مربوط به دوران جنگ جهانی دوم که غرق شدن آن در ۹ فوریهٔ ۱۹۴۵ تنها مورد در تاریخ است که در آن یک زیردریاییِ در حال غوطهوری، زیردریاییِ دیگری را که آن هم در حالت غوطهور بوده، غرق کرده است.
سفارش ساخت این زیردریایی در ۵ ژوئن ۱۹۴۱ ثبت شد و ساخت آن در ۱۵ اکتبر ۱۹۴۲ توسط کارخانهٔ AG Weser در شهر برمن آغاز گردید. این زیردریایی در ۱۲ اوت ۱۹۴۳ به آب انداخته شد و پس از انجام آزمایشهای فنی، در ۹ دسامبر ۱۹۴۳ رسماً وارد خدمت شد. فرماندهٔ آن ناوبان یکم رالف-رایمار ولفرام بود و تا زمان نابودی زیردریایی این سمت را حفظ کرد.
آموزش خدمه بین ۹ دسامبر ۱۹۴۳ تا ۳۱ اکتبر ۱۹۴۴ در چهارمین فلوټیلا (ناوگروه) زیردریاییها که یک یگان آموزشی بود، انجام شد.در اکتبر ۱۹۴۴، زیردریایی به اسنورکل (لوله هوا تنفس) مجهز شد؛ ابزاری که امکان استفاده از موتورهای دیزلی را در زیر سطح آب فراهم میکرد.با این کار زیر دریایی در عمق چند متری لوله هوای خود را از زیر اب بالا میداد تا هعوای لازم برای فعالیت موتور دیزل فراهعم بکند.در ۱ نوامبر، U-864 به خدمت عملیاتی در سیوسومین ناوگان زیردریاییها منتقل شد.
U-864 تنها یک مأموریت رزمی با نام رمز «سزار» انجام داد که در جریان آن هیچ کشتیای را غرق نکرد. بر اساس پیامهایی که توسط متفقین رهگیری شده بود، هدف این زیردریایی انتقال جیوه به صنایع جنگی ژاپن و همچنین تبادل تجربیات فناوری میان دو کشور بود.
ژاپن و آلمان از سال ۱۹۳۷ مبادلات اقتصادی و فناورانهای را آغاز کرده بودند که در ابتدا بهدلیل نگرانیهای آلمان دربارهٔ یکطرفه بودن منافع این همکاری، محدود بود. با این حال، بهدلیل نیازهای نظامی هر دو کشور، این همکاری بهتدریج گسترش یافت و در ۲۷ اوت ۱۹۴۰ پیمان سهجانبه امضا شد.
آلمان به مواد خام کمیاب (از جمله تنگستن، کائوچو و روی) نیاز داشت و ژاپنیها به فناوریهای آلمانی علاقهمند بودند. تا پیش از آغاز جنگ با اتحاد جماهیر شوروی، این تبادلات از طریق حملونقل ریلی از خاک شوروی انجام میشد. پس از آن، انتقال مواد خام توسط کشتیهای تجاری سطحی انجام میگرفت که ابتدا از طریق دور زدن کل قاره امریکا و پس از ورود ایالات متحده به جنگ، از دماغهٔ امید نیک افریقا عبور میکردند.
با این حال، این کشتیها متحمل تلفات فزایندهای شدند که یکی از دلایل مهم آن، آگاهی متفقین از مسیرهای حرکتشان پس از شکستن رمز انیگما بود. زمستان ۱۹۴۳–۱۹۴۲ آخرین دورهٔ ارتباطات سطحی میان این دو کشور بود؛ پس از آن، برای این منظور از زیردریاییهای دوربرد استفاده شد که در ابتدا عمدتاً ایتالیایی و ژاپنی بودند.
تلاشی برای شکستن محاصرهٔ متفقین، اعزام ده زیردریایی آلمانی در قالب عملیات مونزون در سال ۱۹۴۳ بود، اما نتایج آن امیدوارکننده نبود (تنها ۴ زیردریایی به مقصد رسیدند). با وجود این، زیردریاییهای بیشتری از نوع IXD2 به سوی ژاپن اعزام شدند و U-864 یکی از آنها بود.
آخرین مأموریت
زیردریایی که حامل محمولهای از جیوه بود، پایگاه خود در شهر کیل را ترک کرد و به شهر هورتن در نروژ رفت؛ جایی که تعدادی دانشمند را سوار کرد. بر اساس پیامهای رادیویی رهگیریشده، U-864 گزارش داده بود که لوله هوا تنفس بهدرستی کار نمیکنند. پیش از آغاز سفر طولانی به ژاپن، لازم بود تمام نقصها برطرف شود؛ به همین دلیل زیردریایی بهطور اضطراری به برگن هدایت شد، زیرا استفاده از اسنورکلها با توجه به برتری هوایی متفقین در شکار زیردریاییها کاملاً ضروری بود.
حضور U-864 در برگن طولانی شد، زیرا در ۱۲ ژانویه، نیروی هوایی انگلستان شامل ۳۲ بمبافکن لنکستر و یک موسکیتو به پناهگاههای زیردریاییها حمله کرد. سه بمب از نوع Tallboy از سقف بتنی به ضخامت ۳٫۵ متر عبور کردند و خسارتهای جزئیای نیز به U-864 وارد شد.
چند ده ساعت پس از خروج از بندر، U-864 از عملکرد نادرست موتور خبر داد. تصمیم گرفته شد که بار دیگر به برگن بازگردد، اما پیش از آن قرار بود در حوالی جزیرهٔ فِدیه (Fedje) با یک شناور سطحی آلمانی ملاقات کند. این دیدار هرگز انجام نشد.
انهدام
منطقهای که U-864 از آن عبور میکرد، توسط زیردریایی بریتانیایی HMS Venturer گشتزنی میشد؛ زیردریاییای که از وجود U-Boot آلمانی و مسیر تقریبی آن آگاه شده بود. در جریان جستوجو از سونار فعال (ASDIC) استفاده نشد تا حضور زیردریایی بریتانیایی لو نرود.
در ۹ فوریهٔ ۱۹۴۵، افسر شنود صوتی زیردریایی متفقین با استفاده از دستگاه شنود صوتی، صداهای ضعیف موتور را شنید که بهتدریج شدت میگرفت. در تمام مدت حمله، از سونار فعال استفاده نشد. در مقطعی، فرمانده بریتانیایی متوجه پریسکوپ زیردریایی آلمانی شد که بهطور غیرعادی بالا آمده بود (حدود ۱ تا ۲٫۵ متر بالاتر از سطح آب. همین مشاهده، همراه با دادههای شنود صوتی، مبنای محاسبات در رایانهٔ اژدری قرار گرفت.
بزرگترین بحث و اختلافنظر، مربوط به دکل اسنورکل است. «لاندرز» (فرمانده بریتانیایی) ادعا میکرد که آن را در پریسکوپ ندیده و محاسباتش را صرفاً بر اساس موقعیت پریسکوپ انجام داده است (برخی منابع میگویند که پریسکوپ فقط گهگاه بالا آورده میشد). با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند که U-Boot با استفاده از اسنورکل حرکت میکرد، که در این صورت باید بهتر دیده میشد. افسر شنود نیز صداهایی گزارش داده بود که مشخصهٔ موتور دیزلی بودند. اگر زیردریایی آلمانی با موتورهای الکتریکی حرکت میکرد، احتمالاً HMS Venturer حتی متوجه حضور آن نمیشد، زیرا این موتورها بسیار کمصدا هستند و در سرعت ۳ تا ۴ گره دریایی، صدای ملخها بهسختی شنیده میشود.
زیردریایی آلمانی بهصورت زیگزاگی حرکت میکرد و هر از گاهی مسیر خود را تغییر میداد. برخی منابع معتقدند که ملوانان آلمانی احتمالاً از حضور دشمن آگاه بودند، اما این مانور را برای حفظ امنیت کافی میدانستند؛ منابع دیگر این رفتار را ناشی از احتیاط فرمانده آلمانی میدانند. خود فرمانده زیردریایی بریتانیایی تردید داشت که خدمهٔ U-864 از تعقیب شدنشان آگاه بوده باشند.
پس از انجام محاسبات لازم، در ساعت ۱۲:۱۲ چهار اژدر با فاصلههای ۱۶ تا ۱۸ ثانیهای شلیک شد. با توجه به دادههای شناسایی که نشان میداد عمق حرکت U-Boot در عمق پریسکوپی بین ۶٫۳ تا ۱۳٫۶ متر بوده، عمق حرکت اژدرها بین ۹٫۵ تا ۱۱٫۴ متر تنظیم شد. زیردریایی آلمانی به سمت جنوبشرق و با زاویهٔ ۱۳۵ تا ۱۴۰ درجه حرکت میکرد.
یکی از اژدرها پس از حدود ۱۸۰ ثانیه با زاویهای تند به مرکز زیردریایی اصابت کرد. بنا بر نظر فرماندهی غواصان مینروب نروژ، محل برخورد در ناحیهٔ کیل (ستون فقرات بدنه) بوده است. تنها یک انفجار شنیده شد، بنابراین احتمالاً مواد منفجرهٔ موجود در داخل زیردریایی منفجر نشدند؛ زیرا در آن صورت، چند ثانیه بعد انفجارهای دیگری رخ میداد. حدود دو و نیم دقیقه بعد، انفجارهای دیگری شنیده شد که نمیتوانستند ناشی از اژدر باشند، زیرا اژدرها با فاصلههای چندثانیهای شلیک شده بودند.
زیردریایی HMS Venturer در ساعت ۱۲:۴۶ لکهای از نفت را در موقعیت ۶۰°۴۶′ شمالی و ۰۴°۳۵′ شرقی مشاهده کرد، گزارش خود را ارسال نمود و منطقه را ترک کرد. این رویداد از ساحل توسط یک نفر مشاهده شد.
اندکی پیش از اصابت، آلمانیها متوجه حمله شدند (احتمالاً به دلیل صدای ناشی از نزدیک شدن اژدرها)، زیرا سکانهای عمقی در لاشهٔ زیردریایی در وضعیت «شیرجه» قرار دارند.
تمام خدمهٔ U-864 جان باختند.
فرضیههای مربوط به حمله
گمان میرود که سه اژدر نخست از جلوی زیردریایی آلمانی عبور کرده باشند. میزان فعلی تخریب را نمیتوان تنها با انفجار خود اژدر توضیح داد. بهدلیل سر و صدای زیاد هنگام حرکت با لوله هواتنفس، دریچهٔ بین مرکز فرماندهی و بخش موتور بسته بوده است. همچنین به نظر میرسد که دریچهٔ جلویی مرکز فرماندهی نیز بسته بوده است. اژدر باعث آبگرفتگی این بخش شد و افزایش ناگهانی جرم آن، زیردریایی را به سه قسمت تقسیم کرد: بخش جلویی، بخش عقبی و بخش مرکزی که بیشترین آسیب را دید. چنین شبیهسازیای میتواند صداهای شنیدهشده در زیردریایی بریتانیایی و همچنین نحوهٔ قرارگیری لاشه بر کف دریا را توضیح دهد. بقایای بخش مرکزی زیردریایی تاکنون پیدا نشده است.
محموله
دانشمندان
این زیردریایی چند دانشمند را منتقل میکرد که هویت چهار نفر از آنها بهواسطهٔ پیامهای رمزنگاریشدهٔ رهگیریشده شناسایی شده است. این افراد عبارت بودند از:
- رولف فون شیلینگِناشپرگ – مهندس شرکت مسرشمیت
- ریچلف شومروس – مهندس شرکت مسرشمیت
- تادائو یاموتو – کارشناس اژدرهای آکوستیکی
- توشیو ناکای – متخصص در حوزهٔ سوختها
جیوه
U-864 حامل ۶۷ تُن جیوهٔ فلزی (مایع) بود که در ۱۸۵۷ محفظهٔ فولادی روی کیل (بخش پایینی بدنه) زیردریایی قرار داده شده بودند. بررسی دقیق دو محفظهٔ استخراجشدهٔ جیوه با شکل متفاوت نشان داد که دیوارههای آنها — که در ابتدا ۵ میلیمتر ضخامت داشتند — حدود ۸۰٪ دچار خوردگی شدهاند. عامل اصلی این خوردگی، باکتریها بودهاند
با این حال، انتظار میرود که سرعت خوردگی ناشی از عوامل فیزیکوشیمیایی در آینده کاهش یابد و به حدود ۰٫۰۱ تا ۰٫۰۲ میلیمتر در سال برسد (در حالی که تاکنون بهطور میانگین ۰٫۰۷ میلیمتر در سال بوده است). افزون بر این، خودِ محصولات خوردگی ممکن است بهعنوان لایهای محافظ برای جیوه عمل کنند.
همراه با محفظههای جیوه، احتمالاً بهاشتباه یکی از سیلندرهای هوای فشرده که برای بالاستگیری استفاده میشد نیز از آب بیرون آورده شد. میزان خوردگی در این سیلندر بهمراتب شدیدتر از محفظههای جیوه بود و حتی نفوذ کامل به دیوارهها مشاهده شد.
تجهیزات رزمی
اطلاعات مربوط به تجهیزات U-864 محدود است و عمدتاً بر حدس و گمان استوار میباشد. در زمان غرق شدن، احتمالاً این زیردریایی دارای تجهیزات رزمی کامل بوده که شامل موارد زیر میشد:
- ۲۷ اژدر
- ۲۰۲ گلوله برای توپ با کالیبر ۱۰۵ میلیمتر
- ۱۱۵۰ گلوله برای توپ ضدهوایی ۳۷ میلیمتری
- ۳۰۶۰ گلوله برای توپ ضدهوایی ۲۰ میلیمتری
- ۳۰ نارنجک دستی
- ۵۰۰ کیلوگرم مادهٔ منفجره که در صورت لزوم برای خودغرقسازی زیردریایی استفاده میشد
با این حال، هیچ مدرک قطعیای برای این موارد وجود ندارد و این نتایج بر اساس تحلیل تجهیزات U-534 و همچنین شهادتهای یورگن اوستن افسر خدمتکرده در U-861، زیردریاییای با مأموریتی مشابه U-864) به دست آمده است.
این احتمال مطرح شده که پس از اصابت اژدر، انفجار این مواد همراه با مخازن هوای فشرده با فشار حداکثری ۲۰۰ بار رخ داده باشد، اگرچه شهادت خدمهٔ زیردریایی بریتانیایی این فرضیه را رد میکند.
کارشناسان همچنین بررسی میکنند که اگر بخشی از این مواد در زمان حمله نابود نشده باشند، آیا ممکن است در هنگام تلاش برای بالا کشیدن لاشه منفجر شوند یا نه. یکی از دلایل فرضی انفجار اژدرها میتواند تغییر فشار در جریان بالا کشیدن زیردریایی باشد؛ زیرا انفجار اژدر تا حدی توسط مخازن هوای فشردهٔ داخل خود اژدر آغاز میشود و آسیبدیدگی آنها میتواند خطر انفجار را افزایش دهد.
تا پیش از شلیک، چاشنی اژدرهای آلمانی بهصورت فیزیکی از مادهٔ منفجره جدا بود و تجربههای جنگی نشان میدهد که انفجار در نزدیکی اژدر معمولاً باعث انفجار خود آن نمیشد.
کشف لاشهٔ زیردریایی
در مارس ۲۰۰۳، لاشهٔ U-864 در دو بخش جداگانه در نزدیکی جزیرهٔ فِدیه (Fedje) در دریای شمال، در عمق ۱۵۰ تا ۱۷۰ متر کشف شد. گمان میرفت که در زمان نابودی، حدود ۷۰ تُن جیوه در داخل زیردریایی وجود داشته که میتوانست تهدیدی جدی برای محیط زیست باشد.
به همین دلیل، نروژیها بررسی خطر را بهطور بسیار جدی آغاز کردند و با مطالعهٔ آرشیوهای نظامی متفقین به تحلیل وضعیت پرداختند. سرانجام در سال ۲۰۰۵، با بررسی نمونههای خاک اطراف لاشه، وجود خطر تأیید شد؛ منطقه تا شعاع ۳۰۰ متر بهطور خفیف آلوده شده است.
هزینهٔ تخمینی برای بیرون کشیدن ایمن لاشه بسیار بالا ارزیابی شد (حدود ۵۵ میلیون دلار در سال ۲۰۰۵)، هرچند مشخص نیست که پیامدهای بلندمدتِ باقی ماندن زیردریایی در کف دریا، کمتر از این گزینه باشد یا نه. روشهای دیگری نیز برای بازیابی جیوه بررسی شدند؛ از جمله پمپاژ مستقیم جیوه.
این احتمال مطرح شد که همهٔ قطعات شناساییشده در محل اولیهٔ سقوط قرار نداشته باشند، که در این صورت میتوانست به معنای پخش شدن جیوه در منطقهای وسیعتر باشد. اگر چنین فرضی درست میبود، طرح اولیهٔ پوشاندن U-864 با بتن کارایی کمتری میداشت. در محل اصلی لاشه، حدود ۷ متر از طول زیردریایی مفقود است که معادل تقریباً ۷ تُن جیوه میباشد.
بررسیهای دقیق هیدرودینامیکی — با در نظر گرفتن عواملی مانند رانش، زمان سقوط، نیروی پرتاب اولیه و غیره — حداکثر فاصلهٔ دیگر بخشها از لاشهٔ اصلی را ۵۰ تا ۷۰ متر برآورد کردهاند.
در ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۰۹ تصمیم گرفته شد که بهترین راهحل، بیرون کشیدن زیردریایی از کف دریا است، نه پوشاندن آن با بتن. با این حال، تاکنون این عملیات انجام نشده است.
در مارس ۲۰۱۳، در نزدیکی لاشهٔ U-864، لاشهٔ زیردریایی آلمانی دیگری نیز کشف شد: U-486 که در آوریل ۱۹۴۵ توسط یک زیردریایی بریتانیایی غرق شده بود اگرچه این زیر دریایی روی سطح اب حرکت میکرد
عبدالحمید تارخ
مقالات مشابه
حمله انگلیسی ها به زیر دریایی آرژانتینی در جزیره جرجیا جنوبی
غرق رزم ناو آرژانتینی ژنرال بولگرانو توسط زیردریایی اتمی انگلیسی
