تنها شکار یک زیردریایی توسط زیردریایی دیگر در زیر آب در تاریخ
رویداد غرق شدن زیردریایی آلمانی U-864 در ۹ فوریهٔ ۱۹۴۵، تنها مورد ثبتشده در تاریخ دریانوردی نظامی است که در آن یک زیردریایی در حالت غوطهوری کامل، موفق به غرق کردن زیردریایی دیگری شده است که خود نیز در همان شرایط زیر آب قرار داشته است. این واقعهٔ منحصربهفرد که حاصل ترکیبی از فناوری، شانس، اشتباهات تاکتیکی و شجاعت فرماندهان بود، نهتنها نقطهٔ عطفی در تاریخ جنگهای زیرسطحی به شمار میرود، بلکه به دلیل محمولهٔ خطرناک و پیامدهای زیستمحیطی آن، تا امروز نیز موضوع پژوهشهای گستردهٔ تاریخی و علمی است.
زیردریایی U-864 از نوع دوربرد IX D2 بود که سفارش ساخت آن در تاریخ ۵ ژوئن ۱۹۴۱ توسط نیروی دریایی آلمان نازی (کریگسمارینه) ثبت شد. ساخت این شناور در ۱۵ اکتبر ۱۹۴۲ در کارخانهٔ معروف AG Weser در شهر بندری برمن آغاز گردید و سرانجام در ۱۲ اوت ۱۹۴۳ به آب انداخته شد. پس از گذراندن آزمایشهای فنی متعدد، این زیردریایی در ۹ دسامبر ۱۹۴۳ بهطور رسمی وارد خدمت شد و فرماندهی آن به ناوبان یکم رالف-رایمار ولفرام سپرده شد که تا پایان عمر این شناور در همین سمت باقی ماند. خدمهٔ U-864 ابتدا دورهٔ آموزشی خود را از ۹ دسامبر ۱۹۴۳ تا ۳۱ اکتبر ۱۹۴۴ در چهارمین ناوگروه زیردریاییها (که یک یگان آموزشی بود) سپری کردند و در جریان این دوره، در اکتبر ۱۹۴۴ زیردریایی به سامانهٔ اسنورکل (لولهٔ هواتنفس) مجهز شد تا بتواند هنگام غوطهوری در عمق چند متری، هوای لازم برای کارکرد موتورهای دیزلی را از طریق لولهای که از سطح آب بیرون میماند، تأمین کند. این تجهیز، امکان حرکت زیرآبی طولانیتر و کاهش خطر کشف شدن توسط گشتهای هوایی متفقین را فراهم میآورد. از ۱ نوامبر ۱۹۴۴، U-864 به
U-864 تنها یک مأموریت رزمی با نام رمز «سزار» انجام داد که در طول آن هیچ کشتیای را غرق نکرد. بر اساس پیامهای رمزگشاییشدهٔ متفقین، هدف اصلی این مأموریت، انتقال محمولهای از جیوه و نیز تبادل تجربیات فناورانه میان آلمان و ژاپن بود. همکاری اقتصادی و فنی بین دو کشور از سال ۱۹۳۷ آغاز شده بود و پس از امضای پیمان سهجانبه در ۲۷ اوت ۱۹۴۰، گسترش بیشتری یافت. آلمان به مواد خام کمیاب مانند تنگستن، کائوچو و روی نیاز داشت و ژاپن نیز به فناوریهای پیشرفتهٔ آلمانی علاقهمند بود. تا پیش از حملهٔ آلمان به اتحاد جماهیر شوروی، این مبادلات از طریق راهآهن سیبری انجام میشد، اما با بسته شدن این مسیر، انتقال کالاها به کشتیهای تجاری سطحی سپرده شد که پس از ورود آمریکا به جنگ، از دماغهٔ امید نیک در آفریقای جنوبی عبور میکردند. تلفات سنگین این کشتیها به دلیل آگاهی متفقین از مسیرهایشان (پس از شکستن رمز انیگما)، باعث شد که از زمستان ۱۹۴۲–۱۹۴۳، این ارتباطات به زیردریاییهای دوربرد سپرده شود. عملیات مونزون در سال ۱۹۴۳ با اعزام ده زیردریایی آلمانی، تلاشی برای شکستن محاصره بود، اما تنها چهار فروند به مقصد رسیدند. U-864 نیز یکی از زیردریاییهای کلاس IXD2 بود که برای همین منظور به سوی ژاپن گسیل شد.
زیردریایی پس از ترک پایگاه خود در شهر کیل، به بندر هورتن در نروژ رفت تا تعدادی از دانشمندان و متخصصان را سوار کند. بر اساس پیامهای رادیویی رهگیریشده، U-864 از نقص در عملکرد لولهٔ هواتنفس خود خبر داد و برای رفع عیب، ناچار به بندر برگن هدایت شد، زیرا با توجه به برتری هوایی متفقین، استفاده از اسنورکل برای بقای زیردریایی حیاتی بود. در ۱۲ ژانویهٔ ۱۹۴۵، نیروی هوایی بریتانیا با ۳۲ بمبافکن لنکستر و یک موسکیتو به پناهگاههای زیردریایی در برگن حمله کرد و سه بمب سنگین Tallboy از سقف بتنی به ضخامت ۳٫۵ متر عبور کردند و خسارتهای جزئی به U-864 وارد شد. چند دهه پس از خروج از بندر، زیردریایی دوباره دچار نقص در موتور شد و تصمیم گرفته شد که به برگن بازگردد، اما پیش از آن قرار بود در نزدیکی جزیرهٔ فدیه (Fedje) با یک شناور سطحی آلمانی ملاقات کند که این دیدار هرگز انجام نشد.
انهدام توسط HMS Venturer
منطقهٔ عبور U-864 توسط زیردریایی بریتانیایی HMS Venturer گشتزنی میشد که از وجود یک زیردریایی آلمانی در منطقه مطلع شده بود. فرماندهٔ بریتانیایی برای جلوگیری از لو رفتن موقعیت خود، از سونار فعال (ASDIC) استفاده نکرد و صرفاً به دستگاه شنود صوتی (هیدروفون) متکی بود. در ۹ فوریهٔ ۱۹۴۵، افسر شنود صوتی صداهای ضعیف موتور دیزلی را شنید که بهتدریج قویتر میشد. در مقطعی، فرمانده بریتانیایی موفق شد پریسکوپ زیردریایی آلمانی را که بهطور غیرعادی حدود ۱ تا ۲٫۵ متر بالاتر از سطح آب قرار داشت، مشاهده کند و همین رؤیت، همراه با دادههای صوتی، مبنای محاسبات رایانهٔ اژدری قرار گرفت. اختلاف نظر دربارهٔ این که آیا زیردریایی آلمانی با اسنورکل حرکت میکرد یا با پریسکوپ معمولی، همچنان در منابع تاریخی وجود دارد، اما صدای موتور دیزلی نشان میداد که احتمالاً اسنورکل در حال استفاده بوده است. اگر U-864 با موتورهای الکتریکی بیصدای خود حرکت میکرد، به سختی قابل تشخیص بود.
زیردریایی آلمانی بهصورت زیگزاگی حرکت میکرد و هر چند دقیقه یک بار مسیر خود را تغییر میداد. برخی منابع معتقدند خدمهٔ آلمانی احتمالاً از حضور دشمن آگاه بودند، اما فرمانده بریتانیایی تردید داشت که آنان از تعقیب شدنشان باخبر بوده باشند. در ساعت ۱۲:۱۲، چهار اژدر با فاصلهٔ ۱۶ تا ۱۸ ثانیه از یکدیگر شلیک شد. عمق حرکت اژدرها بین ۹٫۵ تا ۱۱٫۴ متر تنظیم گردید تا با عمق تخمینی زیردریایی آلمانی (۶٫۳ تا ۱۳٫۶ متر) مطابقت داشته باشد. یکی از اژدرها پس از حدود ۱۸۰ ثانیه با زاویهای تند به مرکز زیردریایی (ناحیهٔ کیل یا ستون فقرات بدنه) اصابت کرد. تنها یک انفجار شنیده شد و چون مواد منفجرهٔ داخل زیردریایی منفجر نشدند، انفجارهای ثانویه رخ نداد. حدود دو و نیم دقیقه بعد، صداهای دیگری شنیده شد که احتمالاً مربوط به ترکیدن مخازن هوای فشرده بود. زیردریایی بریتانیایی در ساعت ۱۲:۴۶ لکهٔ نفتی را در موقعیت ۶۰°۴۶′ شمالی و ۰۴°۳۵′ شرقی مشاهده کرد و منطقه را ترک کرد. تمام ۷۳ نفر خدمهٔ U-864 در این حادثه جان باختند. بررسی لاشه نشان میدهد که سکانهای عمقی در وضعیت «شیرجه» قرار داشتهاند که حاکی از آن است که آلمانیها اندکی پیش از اصابت متوجه حمله شده بودند.
محموله و دانشمندان
U-864 علاوه بر ۶۷ تن جیوهٔ فلزی (که در ۱۸۵۷ محفظهٔ فولادی روی کیل زیردریایی جاسازی شده بودند)، چند دانشمند را نیز حمل میکرد. هویت چهار نفر از آنان از طریق پیامهای رمزگشاییشده مشخص شده است: رولف فون شیلینگناشپرگ و ریچلف شومروس (مهندسان شرکت مسرشمیت)، تادائو یاموتو (کارشناس اژدرهای آکوستیکی) و توشیو ناکای (متخصص سوخت). محمولهٔ جیوه که در ظروف فولادی با ضخامت ۵ میلیمتر نگهداری میشد، در طول سالهای غوطهوری در آب دریا دچار خوردگی شدیدی (حدود ۸۰ درصد) شده است و عامل اصلی آن باکتریها بودهاند. انتظار میرود سرعت خوردگی در آینده کاهش یابد، اما نگرانیهای زیستمحیطی جدی باقی است. همچنین احتمالاً بهاشتباه یکی از سیلندرهای هوای فشرده که برای بالاست استفاده میشد، از آب بیرون آورده شده و میزان خوردگی آن بسیار شدیدتر بوده است.
تجهیزات رزمی تخمینی برای U-864 شامل ۲۷ اژدر، ۲۰۲ گلوله برای توپ ۱۰۵ میلیمتری، ۱۱۵۰ گلوله برای توپ ضدهوایی ۳۷ میلیمتری، ۳۰۶۰ گلوله برای توپ ۲۰ میلیمتری، ۳۰ نارنجک دستی و ۵۰۰ کیلوگرم مادهٔ منفجره برای خودغرقسازی بود، اما این فهرست بر اساس تحلیل زیردریاییهای مشابه و شهادتهای خدمهٔ دیگر به دست آمده و مدارک قطعی وجود ندارد. کارشناسان احتمال میدهند که این مواد در صورت تلاش برای بیرون کشیدن لاشه، ممکن است خطر انفجار داشته باشند، هرچند که چاشنی اژدرهای آلمانی بهصورت فیزیکی از مادهٔ منفجره جدا بود و تجربهٔ جنگی نشان میدهد که انفجار نزدیک معمولاً باعث انفجار اژدر نمیشود.
کشف لاشه و چالشهای زیستمحیطی
در مارس ۲۰۰۳، لاشهٔ U-864 در دو بخش جداگانه در نزدیکی جزیرهٔ فدیه در دریای شمال، در عمق ۱۵۰ تا ۱۷۰ متری کشف شد. نروژ با بررسی دقیق آرشیوهای نظامی متفقین و نمونهبرداری از خاک اطراف، در سال ۲۰۰۵ وجود آلودگی جیوه را تأیید کرد و منطقه تا شعاع ۳۰۰ متر بهطور خفیف آلوده اعلام شد. برآورد هزینهٔ بیرون کشیدن ایمن لاشه حدود ۵۵ میلیون دلار (در سال ۲۰۰۵) بود، اما روشهای جایگزین مانند پمپاژ مستقیم جیوه یا پوشاندن لاشه با بتن نیز مورد بررسی قرار گرفتند. مشخص شد که حدود ۷ متر از طول زیردریایی (معادل تقریباً ۷ تن جیوه) در محل اصلی لاشه وجود ندارد و بررسیهای هیدرودینامیکی حداکثر فاصلهٔ قطعات پراکنده را ۵۰ تا ۷۰ متر برآورد کردهاند. در ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۰۹، مقامات نروژی تصمیم گرفتند که بهترین راهحل، بیرون کشیدن کامل لاشه است، اما تاکنون این عملیات انجام نشده است. همچنین در مارس ۲۰۱۳، در نزدیکی همان منطقه، لاشهٔ زیردریایی آلمانی دیگری به نام U-486 کشف شد که در آوریل ۱۹۴۵ توسط یک زیردریایی بریتانیایی در حالت سطحی غرق شده بود
.
عبدالحمید تارخ
مقالات مشابه
حمله انگلیسی ها به زیر دریایی آرژانتینی در جزیره جرجیا جنوبی
غرق رزم ناو آرژانتینی ژنرال بولگرانو توسط زیردریایی اتمی انگلیسی
