سامانه پدافندی اچ کیو 9
ترجمه و تالیف : مهدی زمانی
بروزرسانی:مهر 1405
HQ-9 / FT-2000 :
سامانه پدافندی اچ-کیو-9 یا اف-تی-2000 ، که از آن مدل هایی جهت صادرات نیز ساخته شده است، اچ-کیو-9 مخفف کلمهHONGQI-9 است. این سامانه پدافندی چینی یک سیستم پدافندی برد بلند است که می توان آن را در سطح پدافندهایی نظیر پاتریوت ایالت متحده آمریکا و اس-300 (پی) روسیه دانست. ارتش چین به منظور تقویت بنیه پدافندی خود و همچنین مقابله با پرنده های پیش اخطار و هواپیماهای جنگ الکترونیک شروع به توسعه یک سامانه پدافندی کرد. قرار بود این سامانه هم ردیف سامانه ای نظیر اس-300 (پی-ام-یو) باشد و بتواند وظایف پدافندی نظیر آن را به خوبی انجام دهد. به همین منظور سامانه اچ-کیو-9 برای سرکوب هواپیماهای جنگ الکترونیک نظیر ئی-ای-6 (پراولر) و همچنین پرنده های پیش اخطار نظیر آواکس ها توسعه یافت. به طور کل این پدافند چینی را یک سرکوب گر بنامیم که می تواند با موشک های ضد تشعشع خود، اهداف را شناسایی و نابود کند.اسم این سامانه در زبان چینی (فی تانگ) است که به طور مخفف آن را “اف-تی” می نامند.
نوشته ای رسمی که در تاریخ 13 سپتامبر سال 1999 میلادی در اخبار “عصر بی جینگ” منتشر شد ، حاکی این بود که پروژه اچ-کیو-9 هر چند که مشکلاتی پیش رو دارد ولی با جدیت دنبال می شود. گمان می رود که پروژه این پدافند چینی از اوایل دهه 80 میلادی در وزارت دفاع چین کلید خورده باشد، البته از این پدافند مدلی برای نیروی دریایی نیز همزمان توسعه یافت. مجموع این سامانه ها توسطآکادمی تکنولوژی دفاعی چین توسعه یافت. این موشک توانایی انهدام هر گونه هواگرد در سطوح مختلف نظیر انواع جنگنده ها، بمب افکن ها، هواپیماهای شناسایی و جاسوسی، جنگ الکترونیک، پهپادها و بالگردها و همچنین توانایی محدودی در انهدام موشک های بالستیک دارد.
البته باید قبول کنیم که اچ-کیو-9 یک نمونه کپی برداری شده از اس-300 روسی است، در ابتدا چینی ها قصد داشتند تا از سامانه پاتریوت آمریکایی کپی برداری کنند ولی بعدها با قراردادهایی که با روسها بسته شد، این پروژه خطی مبنی بر کپی برداری از اس-300 روس را پیش گرفت و متخصصین چینی و روسی در کنار یکدیگر شروع به توسعه این سامانه کردند.
رادار:
سیستم پدافند هوایی HQ-9 چین برای کشف و درگیری با اهداف هوایی، از ترکیبی از رادارهای جستجو و رادارهای درگیری استفاده می‌کند. هر کدام از این رادارها وظایف مشخصی دارند:
رادار جستجو و کشف (Search & Acquisition Radar)
رادارهای جستجو وظیفه پایش آسمان، کشف اهداف و آماده‌سازی اطلاعات اولیه برای رادارهای درگیری را بر عهده دارند. سیستم HQ-9 معمولاً از چندین نوع رادار جستجو بهره می‌برد:
Type 305B (یا YLC-2V): این رادار سه‌بعدی (3D) در باند S (با طول موج حدود ۱۱٫۶۷ سانتی‌متر) کار می‌کند و به عنوان رادار جستجوی اصلی و استاندارد باتری‌های HQ-9 شناخته می‌شود. این رادار با آنتن مسطح و اسکن فرکانسی، برای جستجو و کشف اهداف هوایی بهینه شده است. یک رادار 305B می‌تواند تا چهار رادار درگیری HT-233 را پشتیبانی کند .
Type 305A: این یک رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال (AESA) در باند S است که به عنوان یک رادار جستجوی سه‌بعدی دوربرد و ارتفاع بالا طراحی شده است. این رادار احتمالاً بر پایه فناوری رادارهای AESA موجود در هواپیماهای هشدار زودهنگام چینی (مانند KJ-2000) ساخته شده و نسبت به رادارهای قبلی، مقاومت بیشتری در برابر اخلال و رادارگریزی دارد .
Type 120 (K/LLQ120): این رادار جستجوی ارتفاع پایین است که روی یک دکل هیدرولیکی نصب می‌شود تا پوشش اهدافی مانند موشک‌های کروز و هواپیماهای بال‌کوتاه که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند را افزایش دهد. این رادار در باند L (با طول موج حدود ۲۳٫۷۵ سانتی‌متر) کار می‌کند که برای مقابله با اهداف رادارگریز مناسب‌تر است .برد این رادار در برخی منابع تا300 کیلومتر امده است
رادار درگیری (Engagement Radar)
رادارهای درگیری وظیفه ردیابی دقیق هدف، قفل کردن روی آن و هدایت موشک‌ها به سمت هدف را بر عهده دارند. رادار اصلی درگیری در سیستم HQ-9، HT-233 نام دارد:
HT-233: این یک رادار آرایه اسکن‌شده الکترونیکی غیرفعال (PESA) در باند C (یا G) است که به عنوان رادار کنترل آتش و درگیری عمل می‌کند. این رادار از نظر طراحی شباهت زیادی به رادار 30N6E2 (Tomb Stone) روسی دارد که در سیستم S-300 استفاده می‌شود .
قابلیت‌ها: رادار HT-233 دارای یک آنتن هشت‌ضلعی با تغذیه فضایی مونوپالس است. این رادار می‌تواند در یک زمان تا ۱۰۰ هدف را ردیابی کرده و به طور همزمان با حداکثر ۵۰ هدف درگیر شود. برد جستجوی آن برای اهداف هوایی بیش از ۱۲۰ کیلومتر و برد ردیابی برای اهداف جنگنده حدود ۹۰ کیلومتر گزارش شده است .
نقش در هدایت موشک: پس از شلیک موشک، HT-233 با استفاده از به‌روزرسانی‌های میان‌مسیر از طریق لینک داده، موشک را به سمت هدف هدایت می‌کند تا زمانی که جستجوگر موشک (در نسخه‌های پایه، نیمه‌فعال و در نسخه‌های جدیدتر، فعال) هدف را در فاز پایانی قفل کند .
نگاهی اجمالی به پدافند FT-2000 و HQ-9:
سامانه پدافندی اف-تی-2000، شامل یک رادار پسیو برای شناسایی اهداف است. این سامانه از چهار لانچر استفاده می کند. لانچرهای اف-تی-2000 بسیار شبیه به لانچرهای سامانه پدافندی اس-300 (پی-ام-یو) روسیه هستند. موشک های سامانه قادر هستند تا بر روی هرگونه هواگردی که اقدام به جمینگ ( ارسال پارازیت) و یا جنگ الکترونیک کند، قفل راداری انجام دهند و به تعقیب آن بپردازند. موشک های سامانه اچ-کیو-9 کمی با موشک های سامانه قبلی متفاوت هستند و با هدایت اکتیو در خود موشک، می توانند خود را به هدف برسانند. اچ-کیو-9 یک پدافند متحرک است که سازندگان آن، از آن با کلماتی نظیر ” پنهان ، سریع ، مهلک” یاد می کنند. تحرک این سامانه در میدان نبرد می تواند برای پرنده های دشمن دردسرهای زیادی ایجاد کنند و شناسایی مکان دقیق خود را غیرممکن و یا تا حد زیادی سخت کنند.
موشک:
سامانه پدافند هوایی HQ-9 چین برای پرتاب موشک‌های خود از خودروهای پرتابگر (TEL) استفاده می‌کند که هر کدام قادر به حمل و شلیک چهار موشک در کانتینرهای آماده شلیک هستند. یک باتری معمولی این سامانه از ۸ خودروی پرتابگر تشکیل شده است که در مجموع ۳۲ موشک آماده شلیک را در اختیار دارد. خود موشک‌های این سامانه یک موشک دومرحله‌ای با هدایت ترکیبی محسوب می‌شوند؛ به این صورت که در فاز اولیه با هدایت اینرسی و اصلاح مسیر رادیویی در میانه راه هدایت می‌شود و سپس در فاز نهایی، جستجوگر راداری فعال روی موشک هدایت را بر عهده می‌گیرد. سرعت این موشک‌ها حدود ماخ ۴.۲ تا ماخ ۴.۵ گزارش شده است و برد درگیری سامانه بسته به نسخه بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر متغیر است و می‌تواند اهدافی در ارتفاع تا ۵۰ کیلومتر را منهدم کند. وزن هر موشک حدود ۱.۳ تا ۲ تن تخمین زده می‌شود و این موشک‌ها توانایی درگیری با انواع اهداف از جمله هواپیما، موشک کروز و موشک بالستیک تاکتیکی را دارند.
یک گردان اچ کیو 9 عبارت است از یک پست فرمانده ای،شش وسیله نقلیه کنترلی،شش رادار و 48 لانچر پرتاب هر یک با چهار موشک است
مدل‌های سامانه HQ-9
HQ-9 (مدل پایه): نسخه اولیه این سامانه که توسعه آن در دهه ۱۹۸۰ آغاز شد و در حدود سال ۱۹۹۷ وارد خدمت شد. این مدل پایه با برد درگیری حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلومتر طراحی شده و از موشک‌های دومرحله‌ای سوخت جامد با هدایت اینرسی در فاز میانی و رادار نیمه‌فعال در فاز پایانی استفاده می‌کند. هر خودروی پرتابگر (TEL) این نسخه قادر به حمل چهار موشک است و یک باتری معمولی از ۸ پرتابگر تشکیل می‌شود. رادار اصلی درگیری آن HT-233 است که توانایی ردیابی همزمان حدود ۱۰۰ هدف را دارد. این نسخه عمدتاً برای مقابله با هواپیماهای باارزش بالا و موشک‌های کروز طراحی شده بود.
HQ-9A: نسخه بهبودیافته‌ای که در حدود سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۱ وارد خدمت شد و برد و دقت آن نسبت به نسخه پایه افزایش یافت. این مدل با ارتقاء نرم‌افزاری و سخت‌افزاری، توانایی بهتری در مقابله با اهداف با سطح مقطع راداری پایین پیدا کرد. سامانه راداری آن نیز بهبود یافت تا در محیط‌های دارای اخلال الکترونیکی عملکرد بهتری داشته باشد. HQ-9A گامی مهم در جهت تبدیل این سامانه به یک سیستم پدافندی چندلایه و قابل اعتماد بود که می‌توانست در برابر تهدیدات متنوع هوایی عمل کند.
HQ-9B: نسخه ارتقاءیافته اصلی که به عنوان ستون فقرات پدافند هوایی دوربرد چین شناخته می‌شود و برد آن به ۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلومتر افزایش یافته است. این نسخه از جستجوگر راداری فعال (ARH) در فاز پایانی استفاده می‌کند که به موشک اجازه می‌دهد به‌طور مستقل هدف را قفل کرده و رادار درگیری را کمتر در معرض خطر قرار دهد. ارتفاع درگیری آن به ۲۷ تا ۳۰ کیلومتر می‌رسد و می‌تواند موشک‌های بالستیک تاکتیکی را نیز رهگیری کند. نسخه جدیدتر این مدل با موشک‌های کوچک‌تر و سبک‌تر، ظرفیت حمل هر پرتابگر را به هشت موشک افزایش داده است .
HQ-9C: پیشرفته‌ترین نسخه که برای مقابله با موشک‌های بالستیک در فاز پایانی طراحی شده و دارای موشک‌های باریک‌تر با ظرفیت ۸ موشک در هر پرتابگر است. این نسخه بخشی از شبکه پدافندی چندلایه چین محسوب می‌شود و با سیستم‌های فرماندهی و کنترل پیشرفته‌تر یکپارچه شده است. HQ-9C در سال‌های اخیر در رزمایش‌های مختلف آزمایش شده و توانایی رهگیری اهداف پیچیده را به اثبات رسانده است .
HQ-9/P (نسخه پاکستان): نسخه ویژه‌ای که برای ارتش پاکستان سفارشی‌سازی شده و در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۱ وارد خدمت شد. این نسخه برای مقابله با تهدیدات خاص پاکستان تنظیم شده و توانایی رهگیری هواپیماها در برد حدود ۱۲۵ کیلومتر و موشک‌های کروز در برد حدود ۲۵ کیلومتر را دارد. HQ-9/P به‌طور کامل در سیستم فرماندهی و کنترل پدافند هوایی پاکستان ادغام شده و در درگیری مه ۲۰۲۵ هند و پاکستان برای نخستین بار در رزم واقعی استفاده شد .
HQ-9BE (نسخه صادراتی): نسخه صادراتی پیشرفته با برد درگیری ۲۶۰ تا ۲۸۰ کیلومتر برای اهداف هوایی و ۲۵ کیلومتر برای موشک‌های بالستیک تاکتیکی. این نسخه از جستجوگر راداری فعال در فاز پایانی استفاده می‌کند و می‌تواند همزمان با ۱۶ موشک تا ۸ هدف هوایی یا ۴ موشک بالستیک را درگیر کند. آذربایجان، مصر، پاکستان و چند کشور دیگر این نسخه را خریداری کرده‌اند و در نمایشگاه ADEX-2026 آذربایجان به نمایش گذاشته شد .
FD-2000 (نسخه صادراتی پایه): نسخه صادراتی استاندارد با برد ۱۲۵ کیلومتر و زمان واکنش حدود ۱۲ تا ۱۵ ثانیه که توسط ترکمنستان و ازبکستان خریداری شده است. این نسخه از رادارهای HT-233، Type 120 برای اهداف کم‌ارتفاع و Type 305A AESA برای جستجو استفاده می‌کند و می‌تواند به یک رادار غیرفعال YLC-20 برای شناسایی هواپیماهای رادارگریز مجهز شود .
FD-2000B (نسخه صادراتی ارتقاءیافته): نسخه صادراتی بهبودیافته با برد ۲۵۰ کیلومتر که مراکش و آذربایجان آن را خریداری کرده‌اند. این نسخه نسبت به FD-2000 پایه، برد بیشتر و قابلیت‌های الکترونیکی پیشرفته‌تری دارد و به عنوان یک گزینه مقرون‌به‌صرفه برای کشورهایی که به دنبال سامانه پدافندی دوربرد هستند، عرضه می‌شود .
کاربران سامانه پدافند هوایی HQ-9 (قرمزپیکان-۹)
کاربران تأییدشده:
پاکستان: در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۱ رسماً نسخه HQ-9/P را دریافت کرد و نخستین کاربر خارجی این سامانه محسوب می‌شود. پاکستان این سیستم را به‌طور کامل در شبکه فرماندهی و کنترل پدافند هوایی خود ادغام کرده است و در درگیری مه ۲۰۲۵ با هند برای نخستین بار در رزم واقعی از آن استفاده کرد.
ازبکستان: در سال ۲۰۱۸ نسخه FD-2000B را تجهیز کرد و این سیستم موفق شد هواپیماهای کوچک را که از افغانستان عبور می‌کردند، سرنگون کند.
ترکمنستان: به FD-2000 مجهز شده و در رژه‌های نظامی آن را در کنار سیستم‌های KS-1A و FM-90 به نمایش گذاشته است.
آذربایجان: در نوامبر ۲۰۲۵ در رژه نظامی، خودروی پرتابگر HQ-9BE را برای نخستین بار به نمایش عمومی گذاشت و به عنوان کاربر این سیستم تأیید شد.
مراکش: نسخه FD-2000B (نسخه صادراتی HQ-9B) را دریافت کرده یا سفارش داده است.
مصر: بر اساس گزارش‌های آوریل ۲۰۲۵، مصر با مبلغی حدود ۲ میلیارد دلار نسخه HQ-9BE را خریداری کرده و نخستین محموله آن تحویل داده شده است.
یک سامانه ارتفاع بالای ساخته شده بر اساس اچ کیو9 که دارای موشکی با برد 100 و ارتفاع عمل 27000 کیلومتر است.. موشک این نسخ به شکل عمود پرتاب نمی شود و لانچر در زمان شلیک زاویه دار است..این نسخه دارای رادار با توان رهگیری 36 هدف و درگیر با 12 هدف در یک زمان است و خودروی هوای لانچر پرتاب دارای 4 موشک است و هر اتش بار شامل یک خودروی رادار با یک رادار بر روی خود در نقش رادار جستجو و درگیری و سه خودروی پرتاب موشک است. موشک این نسخه دارای وزن 1300 کیلوگرم است که 180 کیلوگرم ان کلاهک جنگی است. این نسخه توان عملیات ضد موشک های بالستیک تا برد 500 کیلومتر را دارد
