موشک پدافند هوایی شانه پرتاب ایگلا
توسعه خانواده موشک های زمین به هوای شانه پرتاب ایگلا در سال 1972 اغاز شد. این موشک بر خلاف تصور عموم بر اساس سام7 استرالا 2 ساخته نشد بلکه یک طرح جدید برای جبران مشکلات سام7 از جمله در زمینه تمایل به تغییر جهت به طرف اهداف کاذب بود(برای اشنایی با سام7 اینجا را کلیک کنید)
اولین نسخه این سامانه با نام 9کا310 ایگلا1 که سام16 توسط ناتو نامدیه شد دارای موشک 9 ام 313 بود که در سال 1981 عملیاتی شد. موشک سام16 موشکی است لوله پرتاب دارای سامانه کاونده فروسرخ که دارای دو خرج پرتاب است که شامل یکی برای پرتاب از لوله و دیگری برای پرواز تا هدف است. موشک بعد از خروج از لوله توسط خرج پرتاب و طی مسافتی حدود 50 متر از پرتاب کننده خرج پرواز اصلی سوخت جامد خود را روشن میکند
یکی از بزرگترین تفاوت های این موشک نسبت به سام 7 و 14 داشتن سامانه شناسایی دوست از دشمن است که با ارسال کد های برای سامانه شناسایی دوست از دشمن جنگنده از خودی بودن ویا نبودن ان اطمینان حاصل می کند . همچنین یکی از تفاوت های مهم این نمونه داشتن کلاهکی انفجار ترکش شونده با فیوز انفجار مجاورتی 1.17 کیلوگرمی است که در نزدیک ترین فاصله نصب به هدف در صورت عدم برخورد به هدف منجر می شود . در موشکی ماند سام 7 و یا استینگر در صورت رد شدن موشک از کنار هدف کلاهک فعال نمی شود و باید حتما موشک به صورت مستقیم به هدف برخورد کند ولی در ایگلا موشک در نزدیکی هدف نیز منفجر می شود که توسط یک سامانه با تشخیص فاصله منبع گرمایی که موشک روی ان قفل شده تا موشک عمل میکند و اگرچه کلاهک کوچک است و ممکن است باعث نابودی دشمن نشود ولی به ان صدمه وارد خواهد کرد
کاونده فروسرخ موشک میتواند 30 درجه در دو طرف و 70 درجه در بالا و پایین را جستجو کند و دارای دو اشکار ساز است که برای ایجاد مقاومت بیشتر در برابر شرار(فلر) می باشد . در واقع روش کار اینگونه است که که یکی از کاونده ها هدف اصلی و یا به علارتی اولین هدفی را که کشف کرده را رهگیری میکند و کاونده دوم در صورت پرتاب شراره از طرف هدف، هدف کاذب را تحت نظر می گیرد و موشک با فرض بر اینکه هدف اول هدف اصلی است به ان حمله می کند.
موشک 9ام 313 که در سام16 به کار رفت دارای برد 5000 متر و ارتفاع عمل 3500 متر است و میتواند اهدافی را تا سرعت 1.8 ماخ تعقیب کند. خود موشک 10.8 کیلوگرم وزن دارد ولی کل وزن سیستم شامل موشک باطری و لانچر پرتاب 17.9 کیلوگرمی وزن دارد . باطری موشک برای کارکرد و جستجوی هدف توسط کاونده زیر لانچر موشک نصب میشود که 50 ثانیه شارژ دارد.
نسخه دیگری از ایگلا در سال 1983 با موشک جدید 9ام 33 وارد خدمت شد که 9کا38 نامیده شد که ایگلا نامید شده و سام 18 نیز توسط ناتو خوانده شد(ایگلا بعد از ایگلا1 وارد خدمت شد). این نسخه دارای موشکی با کاونده پیشرفته تر است و به دلیل حساسیت بیشتر کاونده حتی توان قفل روی هدف از جلو هدف را دارد و دارای 200 متر برد بیشتر بود و میتواند اهداف با سرعت بیشتر را تعقیب کند(از انجایی که این گونه موشکها در اصطلاح حرارتی هستند یعنی بر روی منبع گرمایی مانند خروجی موتور قفل می شوند از این رو معمولا بهترین حالت قفل انها از پشت و یا زیر هواگرد است که خروجی موتور در دستراس تر است ولی نسل جدید این موشکها حتی میتوانند از جلوی هواگرد نیز امواج فروسرخ لازم برای قفل روی هدف را کسب کنند ).یک نسخه دریا پرتاب این موشک با یک سکوی پایدار دو تایی با نام ناتو SA-N-10 Grouse وارد خدمت شد
ایگلا اس که ناتو به ان نام سام24 می دهد در دهه 1990 توسعه یافت و در سال 2004 وارد خدمت شد که هدف ان افزایش کارایی کاونده برای کشف اهداف کوچک همچون پهباد ها و یا موشک های کروز بود و دارای کلاهک انفجاری مجاورتی 2.5 کیلوگرمی بود که 800 گرم مواد انفجار بیشتر و البته قویتری داشت و برد ان به 6000 متر افزایش یافته است. این نسخه دارای موشک 9 کا 338 است که نتنها برد و کلاهک بزرگتری دارد بلکه توان تعقیب اهداف با سرعت بیش از 2 ماخ را دارد و کاونده ان را میتوان در عرض 5 ثانیه روی هدف قفل کرد این میزان برای سام18 حدود 8 ثانیه بود(البته این زمان بستگی به موارد زیادی دارد).
ایگلا اس یا همان سام24به صورت تکی برای یک نیروی پیاده در دستراس است ولی روی خودرو های مختلف با 2 تا 12 موشک نیز نصب شده است که توسط یک کاربر میتوان موشکها را روی هدف قفل و روانه هدف کرد ولی این خودرو ها فاقد رادار هشدار هستند و کشف و درگیر با هدف چشمی است . همچنین برخی از توپ های ضد هوایی نیز به این موشک تجهیز شدند از جمله نسخه های ارتقا یافته سامانه پدافند شیلکا
این موشک را میتوان بدون تغییر از بالگرد شلیک کرد. در ارتش روسیه پک شش تایی این موشک برای نصب زیر بالچه بالگرد های رزمی چون میل 28 و 35 ام وجود دارد . این نسخه در واقع همان لانچر پرتاب شونده از روی شانه است که زیر بالگرد نصب شده است
خانواده ایگلا از سام16 تا 24 بسیار محبوب و پر فروش هستند به صورتی که تا کنون به 40 کشور دنیا صادر شده اند و در جنگ های مختلف به کار رفته اند. اولین استفاده رزمی از سام16 نسخه ایگلا –ایی نسخه صادراتی به جنگ ایران و عراق بر میگردد ولی مشخص نیست چه نتایجی به دست اورده زیرا این موشک در یک یا دو سال اخر جنگ تحویل عراق شد. در جنگ اول خلیج فارس در 17 ژوئیه سال 1991 یک فروند تورنادو ارتش انگلستان را سرنگون کرد و در 27 فوریه نیز یک اف16 نیروی هوایی امریکا را به زیر کشید و دست کم مسئول صدمه زدن به بیش از ده هواپیمای دیگر است
در جنگ بین پرو و اکوادور در سال 1995 این موشک توسط هر دو طرف به کار رفت که یک میل 24 پرو و یک ای 37 دراگون اسکای اکوادوری را به زیر کشید و دست کم به چهار هواپیما صدمه وارد کرد، در سال1995 در بسنی یک فروند میراژ 2000 دی ارتش فرانسه که به عنوان نیروی حافظ صلح عمل میکرد را نابود کرد و در سال 2002 طی درگیر روسیه با چچن یک بالگرد میل 26 که بزرگترین بالگرد جهان است را نابود کرد که باعث کشته شده 127 سرباز شد که پرتلفات ترین حادثه یک بالگرد در جهان است
با سقوط حکومت غزافی در لیبی و از دست رفتن تعداد فراوانی از انبار های مهمات ارتش سوریه در جنگ داخلی صدها تیره از این موشکها به دست گروه های اسلام گرای تندرو افتاد. در نبرد داخلی سوریه این موشک دست کم شش جنگنده و بالگرد ارتش سوریه را تا کنون سرنگون کرده و در سال 2014 توسط داعش بر علیه یک بالگرد میل 17 ارتش مصر در سینا به کار رفت و باعث سقوط ان شد. در 23 مارس سال 2015 یک میگ23 یو بی ارتش دولت مرکزی لیبی با اتش یک ایگلا توسط اسلام گرایان تند رو به زیر کشیده شد و در درگیری های اکرایین مسئول سرنگونی 5 بالگرد و هواپیما از جمله یک ایلیوشین 76 در هنگام برخاست از فرودگاه لوانز بود که باعث کشته شدن 49 نفر شد و در 12 نوامبر سال 2014 یک فروند هایند ارتش ارمنستان به اتش یک ایگلا شلیک شده توسط یک سرباز اذربایجانی سرنگون شد.
همچنین مسئولیت سرنگونی 2 هواپیمای غیر نظامی و 21 بالگرد و هواپیمای جنگی دیگر در درگیر های پراکنده در افریقا و خاورمیانه بر عهده ایگلا است
استفاده از موشک دوشپرتاب «ایگلا» در جنگ اوکراین بسیار گسترده بوده و این سامانه نقش مهمی در مقابله با اهداف هوایی ایفا کرده است؛ در ۱۴ ژوئن ۲۰۱۴، نیروهای جداییطلب مورد حمایت روسیه در نزدیکی فرودگاه لوهانسک یک فروند هواپیمای ترابری «ایلوشین-۷۶» نیروی هوایی اوکراین را احتمالاً با استفاده از ایگلا سرنگون کردند که در نتیجه آن ۴۹ نظامی اوکراینی کشته شدند. با آغاز تهاجم روسیه، نیروهای اوکراینی بهطور گسترده از این سامانه استفاده کردند؛ در ۲۲ مارس ۲۰۲۲، تیپ ۸۰ تهاجم هوایی اوکراین اعلام کرد یک موشک کروز روسی را در استان میکولایف با ایگلا سرنگون کرده است. در ۱۷ آوریل ۲۰۲۲، یک بالگرد تهاجمی «کاموف-۵۲» روسیه با این سامانه هدف قرار گرفت و سرنگون شد. در ۲۱ آوریل همان سال نیز یک جنگنده «سوخو-۳۴» در استان خارکیف با ایگلا ساقط شد. در ادامه، در ۲۲ مه ۲۰۲۲، نیروهای چترباز اوکراینی از لویو یک فروند «سوخو-۲۵» روسی را سرنگون کردند و در ۱۸ ژوئن همان سال نیز تیپ ۷۲ مکانیزه اوکراین یک فروند دیگر از همین مدل را با ایگلا منهدم کرد. در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۲ نیز سربازان اوکراینی از انهدام یک موشک کروز روسی با سامانه «۹کا۳۸ ایگلا» خبر دادند. این روند در سالهای بعد نیز ادامه یافت؛ در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۴، گارد ملی اوکراین اعلام کرد یک فروند «سوخو-۲۵» را بر فراز استان دونتسک با این موشک ساقط کرده است و در ۸ فوریه ۲۰۲۵ نیز وزارت دفاع اوکراین از انهدام یک فروند دیگر «سوخو-۲۵» در نزدیکی تورِتسک خبر داد که احتمالاً با استفاده از ایگلا انجام شده است.
| مشخصات | ایگلا-1 سام16 | ایگلا سام18 | ایگلا-اس سام24 | استینگر نسخه سی |
| سال ورود به خدمت | 1981 | 1983 | 2004 | 1987 |
| وزن کل سیستم | 17.9 کیلوگرم | 17.9 کیلوگرم | 19 کیلوگرم | 16.5 کیلوگرم |
| وزن موشک | 10.8 کیلوگرم | 10.8 کیلوگرمی | 11.7 کیلوگرم | 10.1 کیلوگرم |
| کلاهک | 1.17 کیلوگرم | 2.5 کیلوگرم | 3 کیلوگرم | |
| فیوز انفجاری | برخورد مستقیم-مجاورتی | برخورد مستقیم | ||
| سرعت پرواز متوسط | 570 متر بر ثانیه | 600 متر بر ثانیه | 800 متر بر ثانیه | 700 متر بر ثانیه |
| بیشترین برد | 5000 متر | 5200 متر | 6000 متر | 4500 متر |
| زمان فقل | 10 تا 15 ثانیه | 10 تا 15 ثانیه | 5 تا 10 ثانیه | 5 تا 10 ثانیه |
ترجمه:عبدالحمید تارخ
منابع:
