بمب هدایت ماهواره ای JDAM

طی جنگ اول خلیج فارس 1 بمب های هدایت لیزری و ماهواره ای واقعا عالی عمل کردند ولی مشکلات فراوان اب هوایی منطقه بیابانی عراق باعث شد که بمب های لیزری و اپتیکی در گرد و غبار بالای صحرا نتوانند به خوبی عمل کنند . گرد و غبار و باران شدید مانع رسیدن لیزر به هدف و انعکاس درست ان می شد . در سال 1992 یک ارزیابی نشان داد ارتش امریکا نیاز به سلاحی دارد که در هر شرایط اب و هوایی بتواند عمل کند. مطالعات بهترین سیستم هدایت را استفاده از ماهواره را نشان داد

سامانه مکان یاب ماهواره ای امریکای ها یا همان GPS روز نخست برای ناوبری توسعه یافته بود که با کمک سه ماهواره مکان فرد با دقت حدود 5 متر مشخص میشد. خوبی هدایت ماهواره ای این بود که اب و هوا و یا شب و روز روی ان هیچ تاثیر منفی نداشت

در سال 1992 نیروی هوایی سری ازمایشاتی را با کیت جدید روی بمب سقوط ازاد معمولی انجام داد که شامل یک سامانه هدایت اینرسی در کنار سامانه جی پی اس بود. در واقع کار هدایت بمب را اینرسی انجام می داد که یک سامانه هدایت درونی است ولی سامانه جی پی اس خطای اینرسی را جبران می کرد.در سال 1993 از یک اف16 دست به 11 پرتاب از برد 27 کیلومتری زد که با میانگین خطای 11 متر بمب های به هدف برخورد کردند. اگرچه دقت کمتر از بمب های هدایت لیزری بود ولی برد پرتاب بالا بود در هر شرایط اب و هوایی امتیاز این سلاح جدید بود

در سال 1997 ارتش خواهان به خدمت گیری این کیت شد و 450 پرتاب انجام شد که میزان موفقیت متوسط خطاء 10 متر 95% اعلام شد. در نهایت در سال 1999 این بمب وارد خدمت شد و همان سال توسط بمب افکن ب2 در یوگسلاوی با موفقیت افکنده شد و فاز جدید در زمینه تسلیحات هدایت شونده به وجود اورد

بمب هدایت JDAM که در فارسی جی دم خوانده می شود کیتی است که بر روی بمب های سقوط ازاد نصب شده و انها را تبدیل به سلاح هدایت شونده میکند. روش کار اینچنین است که مختصات هدف از قبل به بمب داده می شود و بمب در لحظه جدا شدن از هواپیما با در نظر گرفتن مختصات فعلی هواپیما و مختصات هدف، به سوی هدف پیش می رود . از انجایی که سامانه اینرسی دارای خطا است ، سامانه جی پی اس خطای این سامانه را طی پرواز بمب به طرف هدف جبران میکند

بمب فاقد پیشرانه است ولی به دلیل اینکه در لحظه پرتاب دارای انرژی جنبشی از هواپیمای پرتاب کننده است در صورت پرتاب در ارتفاع بالا تا 27 کیلومتر برد دارد که برای در امان ماندن از دست پدافند ارتفاع کوتاه مناسب است (اگر بمب در سرعت مثلا 900 کیلومتر بر ساعت پرتاب شود تا سرعت و ارتفاعش به صفر برسد کیلومترها را طی میکند که فاصله طی شده به برد سرعت و ارتفاع پرتاب بمب بستگی دارد)

بمب بعدد از پرتاب ثانیه یک بار یک سیگنال ماهواره ای دریافت میکند ولی حتی در صورت اینکه به هر دلیل مثل خراب شدن سامانه هدایت ماهواره ای درون بمب ویا جنگ الکترونیک ، بمب سیگنال ماهواره را دریافت نکند همچنان بمب می تواند با سیستم هدایت داخلی اینرسی با دقت کمتر در حدود 30 متر به هدف برخورد کند . اگرچه دقت بمب جی دم 10 متر اعلام شده ولی در شرایط عملیاتی 5 متر و حتی کمتر است.بمب را میتوان حتی در اسمان نیز مختصات داد که این کار با کمک سامانه مانند غلاف نشان گذار لیزری اسرائیلی لیتینگ 2 و یا امریکایی اسنایپر انجام داد. کافیست خلبان هدف را با دوربین غلاف رویت کرده و دوربین را روی هدف قفل کند تا غلاف مختصات دقیق هدف را به بمب بدهد

بمب های جی دی چند امتیاز مهم دارند

شرایط اب و هوایی روی انها و دقت انها تاثیر ندارد
انسان در هدفگیر ان نقشی ندارند. تنها مختصات هدف توسط ماهواره به دست امده(و یا توسط غلاف) و بعد به بمب داده می شود
بمب های هدایت جی دم این امکان را دارند که همزمان با انها به تعداد بمب ها به اهداف مختلف درگیر شد. مثلا اگر یک هواپیما چهار بمب جی دم حمل میکند میتوان هر کدام از بمب ها را برای انهدام یک هدف برنامه ریز کرد. این امتیاز راهبردی است مثلا بمب افکنی چون ب1، ب2 و یا ب52 که توان حمل بیش از 80 بمب جی دم را دارند میتوانند همزان به هشتاد هدف مختلف حمله کنند
استفاده از سلاح های اپتیکی و لیزری در شب نیاز به کابین دوم است تا با دقت هدف را توسط دوربین سلاح ویا غلاف کشف کنند ولی برای جی دم نیازی نیست تنها خلبان بعد از دادن مختصات هدف در پایگاه به بمب ، باید انها را در منطقه هدف رها کند

البته یک مشکل نیز وجود دارد و ان این است که جی دم را تنها میتواند بر ضد اهداف ثابت میدان جنگ مانند ساختمان ها ، انبارهای سوخت و مهمات ، پل ها ، پستهای فرمانده ،پدافند ویا اهداف زیر بنای به کار برد و انهدام اهداف متحرک برای انها ممکن نیست زیرا بعد از پرتاب بمب ، دیگر نمی توان مختصات جدید به انها داد

همان طور که گفته شده این کیت هدایت شونده را روی یک بمب سقوط ازاد معمولی بسته و ان را تبدیل به یک سلاح هدایت شونده میکنند از این رو همکنون این کیت روی بمب مارک ۸۲(با وزن ۲۲۵ کیلوگرم)با نام GBU-38 ، بر روی بمب ۴۵۰ کیلوگرمی مارک ۸۳ با نام GBU-32 و 35 و بر روی مارک ۸۴(با وزن ۹۰۰ کیلوگرم)با نام GBU-31 نصب می شود

هواپیمای پرتاب کننده تنها باید دارای سامانه و انتن مخصوص دریافت اطلاعات از ماهواره باشد و امروزه تمامی بمب افکنها و جنگنده های امریکایی و اروپایی (ساخت امریکا و اروپا) توان پرتاب جی دم را دارند(تمامی جنگنده های که توسط غرب و یا متحدین غرب ساخته می شوند حتی انواع ژاپنی و یا کره ای)

تجریبه نبرد در عراق و استفاده گسترده از جی دم که انقدر مهم بود که عملیات سه ماه به عقب انداخته شد تا تعداد بیشتری جی دم تولید شود باعث ارتقا این کیت شد. مشکل حمله به اهداف متحرک با قرار دادن یک سامانه هدایت لیزری روی این کیت برطرف شد.این کیت جدید که توسط البیت اسرائیل و بوئینگ توسعه یافت این امکان را دارد که هر جا بسته به نوع ماموریت از هدایت لیزر ویا ماهواره ای استفاده کند

بمب جدید GBU-54B نام گرفت بر روی بدنه بمب 225 کیلوگرمی مارک 82 نصب می شود و دارای سیستم هدایت لیزری ماهواره ای است و در اصطلاح به ان LJDAM گفته میشود

در این تصویر کیت هدایت ماهواره ای و همچنین جچشمی هدایت لیزری بمب GBU-54 ر — در این تصویر کیت هدایت ماهواره ای و همچنین چشمی هدایت لیزری بمب GBU-54 را میتوان دید

معرفی مدل‌های مختلف بمب جیدم (JDAM)

کیت هدایت JDAM (Joint Direct Attack Munition) طی سال‌ها در نسخه‌های مختلفی توسعه یافته تا بتواند نیازهای عملیاتی متفاوت نیروی هوایی را پوشش دهد. اگرچه اساس عملکرد تمام مدل‌های جیدم بر پایه هدایت اینرسی (INS) و ماهواره‌ای (GPS) است، اما تفاوت در برد، قابلیت پرتاب و شرایط عملیاتی باعث شده سه خانواده اصلی از این بمب شکل بگیرد:

۱. جیدم استاندارد (Standard JDAM)

نسخه استاندارد، شناخته‌شده‌ترین و پرکاربردترین مدل JDAM است. در این نسخه، یک کیت هدایت شامل رایانه کنترل، سامانه ناوبری اینرسی و گیرنده GPS به انتهای بمب‌های سقوط آزاد مانند Mk-82، Mk-83، Mk-84 یا بمب‌های نفوذگر BLU-109 نصب می‌شود. همچنین در بخش جلو، بالک‌های کنترلی کوچکی قرار دارد که مسیر بمب را اصلاح می‌کنند.

این مدل هیچ سامانه افزایش بردی ندارد و پس از رها شدن، تنها با استفاده از انرژی حاصل از ارتفاع و سرعت هواپیما به سمت هدف گلاید می‌کند. به همین دلیل برد آن معمولاً بین ۱۵ تا ۲۸ کیلومتر (بسته به ارتفاع و سرعت رهاسازی) است.

ویژگی‌های اصلی:

هدایت ترکیبی GPS و INS
دقت حدود ۵ تا ۱۳ متر
نصب روی انواع بمب‌های ۲۵۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰ و ۲۰۰۰ پوندی
هزینه پایین و قابلیت تولید انبوه
مناسب برای حمله به اهداف ثابت

این نسخه هنوز هم ستون فقرات مهمات هدایت‌شونده بسیاری از کشورهای جهان محسوب می‌شود.

۲. جیدم-ER (Extended Range)

نسخه JDAM-ER برای افزایش برد عملیاتی طراحی شده است. تفاوت اصلی آن با مدل استاندارد، اضافه شدن بال‌های تاشونده است که پس از رهاسازی باز شده و بمب را به یک گلایدر کوچک تبدیل می‌کنند.

این بال‌ها باعث می‌شوند بمب بتواند مسافت بسیار بیشتری را بدون استفاده از موتور طی کند و هواپیمای حامل نیز از فاصله امن‌تری اقدام به حمله کند.

برد JDAM-ER بسته به شرایط پرتاب می‌تواند به حدود ۷۰ تا بیش از ۸۰ کیلومتر برسد و در ارتفاع‌های بسیار بالا حتی ارقام بیشتری نیز گزارش شده است.

مزایا:

افزایش چندبرابری برد نسبت به JDAM معمولی
عدم نیاز به موتور یا سامانه پیشران
حفظ دقت بالای هدایت GPS/INS
کاهش احتمال قرار گرفتن هواپیما در برد سامانه‌های پدافندی دشمن

JDAM-ER نخستین بار با همکاری صنایع دفاعی استرالیا توسعه یافت و امروزه توسط چندین کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۳. جیدم-LR (Long Range)

نسخه JDAM-LR جدیدترین عضو خانواده جیدم محسوب می‌شود و برای دستیابی به بردهای بسیار بیشتر توسعه یافته است.

در این مدل علاوه بر استفاده از بال‌های پیشرفته‌تر با نسبت منظری بالاتر، طراحی آیرودینامیکی نیز بهبود یافته تا بمب بتواند مسافت بسیار طولانی‌تری را به صورت گلاید طی کند. برخی طرح‌ها و نمونه‌های آزمایشی نیز امکان استفاده از سامانه‌های هدایت تکمیلی یا پیوند داده را بررسی کرده‌اند.

برد اعلام‌شده برای JDAM-LR در برخی منابع به بیش از ۱۵۰ کیلومتر می‌رسد؛ هرچند مقدار دقیق آن به ارتفاع، سرعت هواپیمای حامل و شرایط مأموریت بستگی دارد.

ویژگی‌های مهم:

برد بسیار بیشتر نسبت به JDAM-ER
مناسب برای عملیات دورایستا (Stand-off)
افزایش بقاپذیری هواپیمای حامل
حفظ دقت بالای هدایت ماهواره‌ای و اینرسی

هدف اصلی توسعه این نسخه، امکان درگیری با اهداف بدون ورود هواپیما به محدوده سامانه‌های پدافند هوایی برد بلند است.

مقایسه سه مدل جیدم

ویژگی	JDAM استاندارد	JDAM-ER	JDAM-LR
سامانه هدایت	GPS + INS	GPS + INS	GPS + INS
بال تاشونده	ندارد	دارد	دارد (پیشرفته‌تر)
برد تقریبی	۱۵ تا ۲۸ کیلومتر	۷۰ تا ۸۰+ کیلومتر	بیش از ۱۵۰ کیلومتر (بسته به شرایط)
نیاز به موتور	ندارد	ندارد	ندارد
مأموریت اصلی	حملات دقیق کوتاه‌برد	حملات دورایستا	حملات بسیار دورایستا و نفوذ به مناطق دارای پدافند سنگین

تصویر از JDAM-ER نسخه دوربرد . در تصویر بالچه جمع شونده زیر ان دیده می شود

کشور های دیگر نیز از کیت های مشابه ای تولید میکنند

انگلستان :کیت پیویی4 را بر روی بمب های 450 کیلوگرمی نصب کرده که ترکیبی از لیزر و ماهواره است

ترکیه :کیت HGK را روی بمب 900 کیلوگرمی مارک 84 نصب کرده است

برزیل: کیت SMKB را روی مارک 83 و مارک 82

اسرائیل: نیز ترکیبی از اپتیک و ماهواره را روی بمب مارک 83 و مارک 84 نصب کرده و با استفاده از بالچه جمع شوند وسوار شدن روی هوا برد انها را تا 100 کیلومتر افزایش داده است (مانند یک گلایدر)

همکنون 20 ارتش جهان از بمب های جی دم استفاده میکنند که میتوان به اسرائیل، عربستان، ترکیه، امارات، پاکستان،ژاپن،کره جنوبی، پرتغال، اسپانیا، فیلیپین، سنگاپور،تایلند،لهستان، مراکش، مصر،عمان، هلند،نروژ،مالزی،ایتالیا ، اندونزی،یونان، فنلاند،المان،دانمارک، شیلی،کانادا،بلژیک و استرالیا اشاره کرد