سامانه پدافندی QW-1 و QW-2
QW-1 (که با نام چینی «چیانوی» به معنای «پیشمرگ» یا «آوانگارد» شناخته میشود) یک سامانهٔ پدافند هوایی قابل حمل (دوشپرتاب) است که توسط جمهوری خلق چین طراحی و تولید شده است. این سامانه که از اوایل دههٔ ۱۹۹۰ میلادی به خدمت ارتش آزادیبخش خلق چین درآمده، ترکیبی جالب از مهندسی معکوس بر روی نمونههای شوروی و آمریکایی را نشان میدهد و به یکی از محصولات صادراتی موفق چین در حوزهٔ تسلیحات تبدیل شده است.
داستان پیدایش سامانهٔ QW-1 به پیچیدگیهای جنگ سرد و مناقشات منطقهای بازمیگردد. روایت رایج این است که طی جنگ داخلی آنگولا (پس از استقلال از پرتغال)، نیروهای شورشی یونیتا موفق شدند تعدادی سامانهٔ دوشپرتاب شوروی از نوع «ایگلا-۱» (SA-16) را که از طریق اتحاد جماهیر شوروی به دولت کمونیستی آنگولا تحویل داده شده بود، به غنیمت بگیرند. این سامانههای بهدستآمده سپس به مشاوران نظامی چین که با یونیتا همکاری داشتند، تحویل و در نهایت به چین منتقل شدند.
دانشمندان و مهندسان چینی در شرکت صنعتی شمال چین (NORINCO) این سامانهها را به دقت مورد بررسی و مهندسی معکوس قرار دادند. اگرچه گفته میشود که نمونهٔ اولیهٔ تولیدی، کپیای صددرصد از «ایگلا-۱» بوده است، اما بعدها با دریافت نمونههایی از موشک آمریکایی «استینگر» (FIM-92) از طریق پاکستان، تغییرات قابلتوجهی در طراحی آن اعمال شد. بهگونهای که برخی منابع آن را تلفیقی ۵۰-۵۰ از سر خودگیرنده و بخش هدایت موشک «ایگلا» و بدنه، بالهها و موتورهای «استینگر» معرفی میکنند.
تولید انبوه این سامانه که نام «چیانوی» را دریافت کرد، از اوایل دههٔ ۱۹۹۰ در کارخانهٔ شمارهٔ ۱۱۹ شهر شنیانگ (که اکنون بخشی از شرکت Shenyang Hangtian Xinle Ltd است) آغاز شد. این سامانه سرانجام در سال ۱۹۹۲ به طور رسمی به خدمت ارتش چین درآمد.
QW-1 یک سامانهٔ پدافندی کوتاهبرد است که برای انهدام اهداف هوایی نظیر هلیکوپترها، هواپیماهای تهاجمی و پهپادها در ارتفاعات پایین تا متوسط طراحی شده است. اجزای اصلی این سامانه عبارتند از:
لولهٔ پرتاب (کانستر): محفظهای یکبارمصرف که موشک درون آن نگهداری و حمل میشود. این لوله هم نقش محافظ و هم نقش راهانداز موشک را ایفا میکند.
موشک (QW-1): موشکی با کالیبر ۷۱ میلیمتر و طول ۱۴۴۷ میلیمتر.
مکانیسم ماشه و منبع تغذیه: واحدی که به لولهٔ پرتاب متصل میشود و شامل باتری، مدارات الکترونیکی و ماشه است. این واحد با چرخاندن بهراحتی از یک لوله به لولهٔ دیگر قابل انتقال است.
دستگاه دید (نشانک): یک نشانک ساده و جمعشونده برای هدفگیری بصری.
شناساگر دوست-دشمن (IFF): برخی مدلها برای جلوگیری از شلیک به اهداف دوست، به این سامانه مجهز هستند.
خدمهٔ این سامانه معمولاً دو نفر هستند: یک تیرانداز و یک کمک. چرخهٔ عملیات آن به شرح زیر است:
۱. آمادهسازی: تیرانداز پس از اطمینان از وضعیت ماشه، واحد ماشه و منبع تغذیه را به لولهٔ پرتاب متصل کرده و محافظهای جلویی و عقبی لوله را برمیدارد.
۲. هدفیابی و راهاندازی: تیرانداز سامانه را روی شانه قرار داده، نشانک را بالا میآورد و هدف را در نشانک قرار میدهد. سپس ماشه را تا نیمه فشار میدهد. این عمل، منبع تغذیه را فعال کرده و جریان نیتروژن مایع را برای خنکسازی سر خودگیرنده مادونقرمز آغاز میکند.
۳. قفل کردن روی هدف: سر خودگیرندهٔ خنک شده، به جستجوی هدف میپردازد. هنگامی که هدف را قفل کرد، تیرانداز یک نشانههای صوتی (بیپ) و بصری (چراغ چشمکزن) دریافت میکند که نشاندهندهٔ آمادگی برای شلیک است.
۴. شلیک: تیرانداز ماشه را تا انتها فشار میدهد. ابتدا موتور پرتاب (بوستر) با سوخت جامد، موشک را با سرعت از لوله خارج میکند. این موتور کاملاً درون لوله میسوزد. پس از خروج ایمن موشک از لوله و در فاصلهٔ کافی از تیرانداز، موتور اصلی (مارش) روشن شده و موشک را با سرعت مافوقصوت (حدود ۶۰۰ متر بر ثانیه) به سمت هدف هدایت میکند.
این سامانه دو حالت شلیک اصلی دارد یکی حالت «روبرو» (حالت استاندارد): موشک به سمت هدف در حال نزدیک شدن شلیک میشود و دومی حالت «تعقیب»: برای شلیک به سمت هدفی که از تیرانداز دور میشود، استفاده میشود.
موشک QW-1 دارای طول کلی ۱۴۴۷ میلیمتر (حدود ۱٫۴۵ متر) و قطر بدنه ۷۱ میلیمتر است. فاصله دو سر باله در حالت پرواز به ۲۵۰ میلیمتر میرسد که پایداری مناسبی در پرواز به آن میبخشد. وزن موشک به همراه لوله پرتاب (که یک محفظه یکبارمصرف و ضدضربه است) برابر با ۱۶٫۵ کیلوگرم بوده و وزن خود موشک بدون لوله، ۱۰٫۶۸ کیلوگرم است.
موشک از دو موتور مجزا با سوخت جامد بهره میبرد.موتور پرتاب (بوستر)، این موتور با سوخت جامد و با سوزش فوری، موشک را با سرعت از لوله خارج میکند و قبل از خروج موشک از لوله، کاملاً میسوزد تا خطری برای تیرانداز ایجاد نکند.موتور پرواز: این موتور نیز با سوخت جامد و با سوزش تدریجی، موشک را در طول مسیر پرواز تا رسیدن به هدف، با سرعت ثابت هدایت میکند.
موشک QW-1 مجهز به یک سیستم هدایت فروسرخ (IR) از نوع خنکشونده است. این هدایتگر از روش اسکن مخروطی برای جستجوی فضای اطراف استفاده میکند. ماده نیمه رسانای اصلی به کار رفته در حسگر فروسرخ، آنتیموانید ایندیوم است که حساسیت بالایی در تشخیص منابع حرارتی دارد. برای افزایش دقت، هدایتگر با استفاده از نیتروژن مایع خنک میشود تا بتواند اهداف با تشعشع حرارتی کمتر را نیز در بردهای دورتر تشخیص دهد. حداکثر برد تشخیص هدف توسط این هدایتگر، ۱۸٫۵ کیلومتر اعلام شده است.
وزن کل کلاهک جنگی برابر با ۱٫۴۲ کیلوگرم است که از این مقدار، ۰٫۵۵ کیلوگرم آن را مواد منفجره تشکیل میدهد. این کلاهک از نوع ترکشی-انفجاری (HE-FRAG) بوده و برای انهدام بدنه و تجهیزات حساس هوایی طراحی شده است. فعالسازی آن توسط یک فیوز ضربهای (تماسی) انجام میشود که در صورت برخورد مستقیم با هدف، منفجر میگردد.سرعت پروازی موشک حدود ۶۰۰ متر بر ثانیه (معادل ماخ ۱٫۷۶) که آن را در زمره موشکهای مافوقصوت قرار میدهد.موشک میتواند مانورهایی با شتاب تا ۱۶ برابر جاذبه زمین (۱۶G) را تحمل کند که برای تعقیب اهداف مانوردهنده مناسب است.
-
برد و ارتفاع:
-
برد مؤثر (حداکثر فاصله برای اصابت): ۵۰۰۰ متر
-
حداقل برد: ۵۰۰ متر
-
دامنه ارتفاعی قابل هدفگیری: از ۳۰ متر تا ۴۰۰۰ متر
-
حداکثر برد تشخیص (فاصله برای قفل کردن هدف): ۵۶۰۰ متر
-
حداکثر برد فیزیکی پرواز موشک (تا خودانهدامی): حدود ۵۶۰۰ متر
-
-
زمان خودانهدامی: در صورت عدم اصابت، موشک پس از ۱۴ تا ۱۸ ثانیه به صورت خودکار منهدم میشود.
زمانهای عملیاتی
زمان تبدیل از حالت حمل به آماده به شلیک: حدود ۱۰ ثانیه (شامل باز کردن نشانک، اتصال باتری و برداشتن درپوشها).زمان راهاندازی و خنککاری هدایتگر: پس از فشار نیمه ماشه، سیستم در عرض ۳٫۵ ثانیه آماده قفل کردن هدف میشود.مدت زمان کارکرد باتری (منبع تغذیه زمینی): حدود ۵۰ ثانیه که پس از آن، سیستم نیاز به باتری جدید دارد.
نسخهها و مشتقات
QW-1 به عنوان پایهای برای تولید نسخههای پیشرفتهتر و مشتقات مختلف در چین و دیگر کشورها قرار گرفت:
-
QW-1M: نسخهٔ ارتقاءیافته با نشانک اپتیکی بهتر و آیرودینامیک بهبودیافته.
-
QW-1A: نسخهای که همراه با یک تبلت الکترونیکی و یک ایستگاه راداری قابل حمل (به وزن ۳۰ کیلوگرم) برای کشف اهداف در برد ۱۵ کیلومتری عرضه میشود.
-
QW-11: نسخهای برای شلیک به اهداف با پرواز در ارتفاع بسیار پایین، مجهز به فیوز مجاورتی (غیرتماسی).
-
QW-11G: نسخهای سبکتر و جمعوجورتر با عملکرد بهتر.
نسخههای تولیدی تحت لیسانس در دیگر کشورها:
-
-
«میثاق-۱» (Misagh-1) ایران: کپی تحت لیسانس تولید ایران .
-
«انزا-۲» (Anza-2) پاکستان: کپی تحت لیسانس که توسط آزمایشگاههای دکتر ا. ق. خان و با همکاری چین ساخته شد
-
نسخه QW-2
QW-2 که با نام چینی «چیانوی-۲» (前衛-۲) به معنای «پیشمرگ-۲» شناخته میشود، یک سامانهٔ پدافند هوایی قابل حمل (دوشپرتاب) نسل سوم است که توسط شرکت صنایع صادراتی ماشینآلات دقیق چین (CNPMIEC) توسعه یافته است. این موشک که در سال ۱۹۹۸ در نمایشگاه هوایی فارنبرو رونمایی شد، نسخهای ارتقاءیافته و قدرتمندتر از نسل قبلی خود، QW-1، محسوب میشود و به یکی از پرفروشترین سلاحهای صادراتی چین در حوزهٔ پدافند هوایی تبدیل شده است.
QW-2 حاصل تجربیات بهدستآمده از طراحی و تولید QW-1 و همچنین پاسخ به نیازهای میدان نبرد مدرن است. هدف اصلی از طراحی آن، افزایش برد مؤثر، کاهش حداقل ارتفاع قابل هدفگیری و بهبود قابلتوجه توانایی مقابله با اقدامات جنگ الکترونیک (مانند پرتاب فلرهای حرارتی) عنوان شده است. این موشک در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی به عنوان یک سامانه با عملکردی در سطح بهترین نمونههای جهان مانند استینگر آمریکایی و میسترال فرانسوی معرفی شد.
QW-2 از یک موشک تکمرحلهای با سوخت جامد و دو موتور (پرتاب و مارش) استفاده میکند که توسط یک سر خودگیرندهٔ فروسرخ (IR) غیرفعال هدایت میشود. این سامانه از قابلیت «شلیک و فراموشکن» برخوردار است و تیرانداز پس از قفل کردن هدف، میتواند موشک را رها کرده و موضع خود را ترک کن
موشک QW-2 نسبت به نسل قبل، اندکی بزرگتر و سنگینتر شده است. طول کلی موشک به ۱٫۵۹ متر (۱۵۹۰ میلیمتر) و قطر بدنه به ۷۲ میلیمتر افزایش یافته است. وزن کل سامانه در حالت آماده به شلیک (شامل موشک درون لوله، باتری و مکانیزم ماشه) برابر با ۱۸ کیلوگرم بوده که نشان از افزایش برد و قدرت آن دارد. وزن خود موشک بدون لوله، ۱۱٫۳۲ کیلوگرم است.مشابه QW-1، موشک QW-2 نیز از دو موتور سوخت جامد (بوستر پرتاب و موتور مارش) استفاده میکند. اما بهبود در طراحی و سوخت، عملکرد بالاتری به آن بخشیده است
QW-2 از یک سامانه هدایت فروسرخ (IR) از نوع خنکشونده و پیشرفته بهره میبرد که مهمترین برتری آن نسبت به QW-1 محسوب میشود. این هدایتگر از فناوریهای پیشرفته پردازش سیگنال برای مقابله با اخلالگرهای حرارتی (مانند فلر) استفاده میکند. به عبارت دیگر، موشک توانایی تشخیص هدف واقعی را از منابع مزاحم (مانند شرارههای فروسرخ پرتابشده توسط هواپیما) دارد که احتمال اصابت را در محیطهای جنگ الکترونیک به شدت افزایش میدهد.
وزن کلاهک در QW-2 نیز معادل ۱٫۴۲ کیلوگرم است و همچنان از نوع ترکشی-انفجاری (HE-FRAG) با مواد منفجره به وزن ۰٫۵۵ کیلوگرم استفاده میکند. نوع فیوز در این نسخه نیز ضربهای (تماسی) است. (لازم به ذکر است که در نسخههای جدیدتر مانند QW-11 از فیوز مجاورتی یا غیرتماسی استفاده شده است).
-
سرعت پروازی: حدود ۶۰۰ متر بر ثانیه (مشابه نسل قبل)
-
برد و ارتفاع (افزایش محسوس در برد و کاهش حداقل ارتفاع):
-
برد مؤثر (حداکثر فاصله برای اصابت): ۶۰۰۰ متر (۱۰۰۰ متر بیشتر از QW-1)
-
حداقل برد: ۵۰۰ متر
-
دامنه ارتفاعی قابل هدفگیری: از ۱۰ متر تا ۳۵۰۰ متر (کاهش قابلتوجه حداقل ارتفاع از ۳۰ به ۱۰ متر، برای مقابله با هلیکوپترها و پهپادهای بسیار کم ارتفاع)
-
زمانهای عملیاتی
-
زمان تبدیل از حالت حمل به آماده به شلیک: این زمان در QW-2 به کمتر از ۵ ثانیه کاهش یافته است که یک مزیت تاکتیکی مهم در درگیریهای غافلگیرکننده محسوب میشود و به تیرانداز اجازه میدهد سریعتر عکسالعمل نشان دهد.
جایگاه در خانواده QW
QW-2 بخشی از یک خانوادهٔ گسترده از سامانههای قابل حمل چین است که شامل مدلهای متنوعی میشود:
-
QW-1: نسل اولیه و پایهگذار.
-
QW-2: نسخهٔ بهبودیافته با برد و ارتفاع بیشتر و مقاومتر در برابر اخلال.
-
QW-1A / QW-1M: نسخههای ارتقاءیافتهٔ QW-1 با نشانکهای بهتر یا همراه با رادار قابل حمل.
-
QW-11 /QW-12 / QW-11G / QW-18: نسلهای جدیدتر با قابلیت مقابله با اهداف بسیار کمارتفاع، فیوزهای مجاورتی و نشانکهای پیشرفتهتر که در رویدادهایی مانند نمایشگاه هوایی ژوههای به نمایش درآمدهاند.این نسخه ها جنبه صادراتی دارند
کاربران و صادرات
QW-2 به عنوان یک محصول صادراتی موفق، به کشورهای متعددی فروخته شده است. گزارشها حاکی از آن است که این سامانه در کشورهای زیر به خدمت گرفته شده است:
-
ترکمنستان: بهعنوان بخشی از یک قرارداد بزرگ برای بهروزرسانی کامل سامانههای پدافند هوایی این کشور با محصولات چینی (مانند سامانههای برد بلند FD-2000 و برد متوسط FM-90).
-
بنگلادش(QW-18)
موفقیت این موشک در نمایشگاههای نظامی و همچنین عملکرد چشمگیر آن در مسابقات بینالمللی (مانند مسابقات نظامی ۲۰۱۷ روسیه) به افزایش شهرت و فروش آن کمک کرده است.
واشنگتون پست طی مطلبی در 7 مرداد 1405 اعلام کرد ایران در استانه دریافت 400 تا 500 موشک از این نوع است ولی دو روز بعد سخنگوی وزارت خارجه چین این خبر را از پایه کذب دانست
عبدالحمید تارخ
