خمپاره‌انداز خودکار 2B9«واسیلوک»

در تاریخ توپخانه جهان، سلاحی وجود دارد که با طراحی منحصربه‌فرد خود، قالب سنتی خمپاره‌اندازها را برای همیشه شکست. این سلاح، خمپاره‌انداز خودکار ۲B۹ «واسیلوک»(Vasilek) ساخت شوروی است. هنگامی که نام خمپاره‌انداز به گوش می‌رسد، تصویر رایج در ذهن، سربازی است که گلوله را از دهانه لوله پرتاب کرده و به صورت تکی شلیک می‌کند. اما ۲B۹ «واسیلوک» این تصویر را یک‌باره دگرگون کرد؛ زیرا این سلاح قادر است مانند یک مسلسل، گلوله‌های مرگبار را به صورت پیاپی و انبوه بر سر دشمن فرو بریزد و در نوع خود به عنوان تنها خمپاره‌انداز خودکار با کالیبر متوسط در جهان شناخته می‌شود.

این سلاح که نام ظریف «گل گندم» (واسیلوک) را یدک می‌کشد، در واقع نمادی از مهندسی خشن و بیرحم شوروی است؛ سلاحی که می‌تواند هم به صورت کمانی و با زاویه بالا، اهداف پشت پناهگاه‌ها را هدف قرار دهد و هم به صورت مستقیم و مانند یک توپ، به سمت اهداف روی زمین شلیک کند. همین ویژگی «دوکاره» بودن (مستقیم زن و غیر مستقیم زن ) آن را به سلاحی منحصربه‌فرد در تاریخ توپخانه تبدیل کرده است. پروژه ساخت ۲B۹ در سال ۱۹۶۷ با نام رمز «واسیلوک» آغاز شد، اما ریشه‌های آن به سال ۱۹۴۶ بازمی‌گردد که ایده ساخت یک خمپاره‌انداز خودکار برای اولین بار مطرح شد. در سال ۱۹۵۵، اولین نمونه از یک خودکار خمپاره‌انداز ساخته شد و در سال ۱۹۵۹، نمونه اولیه با نام F-82 با موفقیت آزمایش گردید، اما به دلیل مشکلات فنی و اولویت‌های دیگر، این پروژه متوقف شد. با بالا گرفتن نیاز به یک سلاح خودکار جدید در اواخر دهه ۱۹۶۰، پرونده این پروژه دوباره گشوده شد و سرانجام در سال ۱۹۷۰، ۲B۹ «واسیلوک» رسماً به خدمت ارتش شوروی درآمد و کل سیستم با نام ۲K۲۱ شناخته شد. طراح اصلی این سلاح، ویکتور فیلیپوف و سپس واسیلی گراسیموف بود که با الهام از مکانیزم توپ‌های خودکار هواپیماها، موفق به طراحی یک خمپاره‌انداز با قابلیت شلیک خودکار شدند. یک دهه بعد، در سال ۱۹۸۲، نسخه بهبودیافته ۲B۹M با سیستم خنک‌کننده هوایی به جای آبی معرفی شد که وزن کمتری داشت و قابلیت اطمینان بیشتری در شرایط جنگی ارائه می‌داد.

از نظر عملکرد فنی، ۲B۹ «واسیلوک» یک شاهکار مهندسی با مکانیزمی پیچیده و مبتکرانه است. این سلاح از یک سیستم خودکار با لگد کوتاه لوله (Short Recoil) استفاده می‌کند که در آن، خود لوله به عنوان یک قطعه متحرک عمل می‌کند. هنگامی که گلوله شلیک می‌شود، لوله و گلنگدن به صورت قفل شده به سمت عقب حرکت می‌کنند و این حرکت عقب‌نشینی، انرژی لازم برای چرخه بارگذاری مجدد، آماده‌سازی برای شلیک بعدی را تأمین می‌کند. این سیستم که پیشتر در توپ‌های خودکار هواپیماها استفاده می‌شد، برای اولین بار در یک خمپاره‌انداز با این ابعاد و کالیبر به کار گرفته شد و به آن امکان می‌دهد تا بدون دخالت دست، به صورت خودکار به شلیک ادامه دهد.

سیستم تغذیه این سلاح نیز بسیار منحصربه‌فرد است؛ ۲B۹ از یک خشاب چهارتایی استفاده می‌کند که به صورت افقی در سمت راست سلاح قرار می‌گیرد و مانند یک خشاب تفنگ، پس از خالی شدن، به سرعت تعویض می‌شود. این خشاب‌ها از قبل توسط خدمه پر می‌شوند و به سلاح امکان می‌دهند تا در مدت زمان بسیار کوتاهی، یک انفجار آتشین از گلوله‌ها را به سمت دشمن پرتاب کند. نرخ آتش این سلاح در حالت شلیک خودکار به ۱۷۰ گلوله در دقیقه می‌رسد که برای یک خمپاره‌انداز ۸۲ میلی‌متری یک رکورد شگفت‌انگیز محسوب می‌شود و در حالت عملیاتی، حدود ۴۰ گلوله در دقیقه است.

با این حال، این نرخ آتش بالا باعث می‌شود لوله به سرعت داغ شود و به همین دلیل، مدل اولیه ۲B۹ از یک سیستم خنک‌کننده آبی استفاده می‌کرد که حول لوله قرار می‌گرفت و در مدل ۲B۹M این سیستم به یک خنک‌کننده هوایی کارآمدتر و سبک‌تر تغییر یافت. یکی دیگر از نوآوری‌های مهم ۲B۹، وجود یک سیستم هیدرولیکی برای جذب نیروی پس‌زدگی است که از جمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن در میان خمپاره‌اندازهاست و به پایداری بیشتر سلاح در هنگام شلیک‌های پیاپی کمک می‌کند. همچنین، این سلاح دارای یک مکانیزم ماشه است که به تیرانداز امکان می‌دهد تا حالت شلیک را بین تکی، انفجار کوتاه (۴ گلوله) و خودکار تنظیم کند و به این ترتیب، مصرف مهمات را بسته به نوع هدف مدیریت نماید. ۲B۹ همچنین به یک دوربین ساده برای نشانه‌روی مستقیم مجهز است که به آن امکان می‌دهد در حالت شلیک مستقیم و با زاویه پایین، اهداف نقطه‌ای مانند سنگرها و خودروهای زرهی را هدف قرار دهد که این قابلیت در خمپاره‌اندازهای معمولی وجود ندارد.

مشخصات فنی ۲B۹ «واسیلوک» نشان‌دهنده یک سلاح نسبتاً سنگین و قدرتمند است. کالیبر این سلاح ۸۲ میلی‌متر و وزن آن در حالت آماده به شلیک حدود ۶۳۲ کیلوگرم است که برای یک خمپاره‌انداز با این کالیبر، وزن بسیار بالایی محسوب می‌شود و آن را به شدت وابسته به خودروهای یدک‌کش مانند GAZ-66 می‌کند. طول کل سلاح حدود ۴.۱ متر و طول لوله آن ۱.۶ متر است. سرعت دهانه گلوله حدود ۲۷۰ متر بر ثانیه است و برد مؤثر آن در حالت شلیک کمانی (با زاویه بالا) تا ۴,۲۷۰ متر می‌رسد، در حالی که در حالت شلیک مستقیم (با زاویه پایین)، برد آن تا حدود ۱,۰۰۰ متر کاهش می‌یابد. زاویه ارتفاع این سلاح از منفی ۱- درجه تا مثبت ۸۵+ درجه متغیر است که به آن امکان شلیک به اهداف بسیار نزدیک و همچنین اهداف دور را می‌دهد و زاویه چرخش آن ۶۰ درجه است که نسبت به خمپاره‌اندازهای معمولی که معمولاً ۳۶۰ درجه چرخش دارند، محدودتر محسوب می‌شود. گلوله‌های این خمپاره‌انداز با وزن حدود ۳.۲ کیلوگرم، شامل انواع گلوله‌های انفجاری قوی (HE)، دودزا و روشنایی‌زا هستند و در مقایسه با گلوله‌های خمپاره‌اندازهای معمولی با کالیبر مشابه، تفاوت چندانی ندارند.

ویژگی‌های بارز ۲B۹ «واسیلوک» در مقایسه با خمپاره‌اندازهای معمولی ۸۲ میلی‌متری، آن را به سلاحی منحصربه‌فرد با مزایا و معایب خاص خود تبدیل کرده است. از مهم‌ترین مزایای این سلاح می‌توان به نرخ آتش بسیار بالا اشاره کرد که به آن امکان می‌دهد در زمان بسیار کوتاه (کمتر از ۲ ثانیه برای یک خشاب ۴ تایی) یک پرده آتش سنگین و متمرکز بر روی منطقه مورد نظر ایجاد کند و برای سرکوب سریع دشمن و ایجاد شوک روانی بسیار مؤثر است. همچنین، قابلیت شلیک مستقیم (با زاویه پایین) یک مزیت بزرگ محسوب می‌شود که به آن امکان می‌دهد در نبردهای شهری و کوهستانی، مانند یک توپ صحرایی عمل کرده و سنگرها و استحکامات دشمن را هدف قرار دهد؛ چیزی که خمپاره‌اندازهای معمولی به دلیل زاویه شلیک محدود خود قادر به انجام آن نیستند. علاوه بر این، نرخ آتش مؤثر یک قبضه ۲B۹ معادل ۲ تا ۳ قبضه خمپاره‌انداز معمولی است و در نتیجه، یک گروه آتش با حجم کمتری از نیرو و تجهیزات، می‌تواند همان میزان آتش را ایجاد کند.

با این حال، این سلاح دارای نقاط ضعف قابل توجهی نیز هست که باعث شده است در بسیاری از ارتش‌ها، جایگزین خمپاره‌اندازهای معمولی نشود. وزن بسیار بالا (حدود ۶۳۲ کیلوگرم) در مقایسه با خمپاره‌اندازهای معمولی ۸۲ میلی‌متری (که معمولاً حدود ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم وزن دارند) یک نقطه ضعف بزرگ است و این سلاح را برای یگان‌های پیاده که نیاز به جابجایی سریع دارند، عملاً غیرقابل‌استفاده می‌کند و آن را به شدت به خودروهای یدک‌کش وابسته می‌سازد. مشکل دیگر دقت پایین در حالت شلیک خودکار است؛ به دلیل نرخ آتش بالا و لگد شدید، گلوله‌های بعدی در یک انفجار، به طور قابل توجهی از نقطه هدف اولیه منحرف می‌شوند و پراکندگی زیادی دارند و در نتیجه، این سلاح برای هدف‌گیری دقیق روی اهداف نقطه‌ای با هر گلوله، چندان مناسب نیست. همچنین، برد نسبتاً کوتاه (حداکثر ۴,۲۷۰ متر) در مقایسه با خمپاره‌اندازهای ۱۲۰ میلی‌متری که برد بیشتری دارند، یک محدودیت تاکتیکی محسوب می‌شود که آن را برای پشتیبانی از یگان‌های در حال پیشروی در عمق، ناکارآمد می‌سازد. مصرف بالای مهمات نیز یک چالش لجستیکی است؛ نرخ آتش بالا به معنای مصرف سریع مهمات است و نیاز به حمل و نقل مداوم گلوله‌ها، فشار زیادی را بر زنجیره تامین وارد می‌کند. در نهایت، خنک‌سازی لوله در مدل‌های اولیه (با سیستم آبی) نیاز به آب داشت که در مناطق خشک و کویری یک محدودیت جدی بود و هرچند مدل ۲B۹M این مشکل را با خنک‌کننده هوایی حل کرد، اما همچنان پس از شلیک تعداد مشخصی گلوله، لوله نیاز به سرد شدن دارد.

۲B۹ «واسیلوک» در طول سال‌های تولید خود، در مدل‌ها و نسخه‌های مختلفی ساخته شده است. مدل اصلی ۲B۹ که در سال ۱۹۷۰ به خدمت گرفته شد، از یک سیستم خنک‌کننده آبی استفاده می‌کرد که وزن کل سلاح را افزایش می‌داد و نیاز به منبع آب داشت که در شرایط جنگی یک محدودیت محسوب می‌شد. در سال ۱۹۸۲، نسخه بهبودیافته ۲B۹M معرفی شد که سیستم خنک‌کننده آبی با یک خنک‌کننده هوایی کارآمدتر و سبک‌تر جایگزین شد که وزن سلاح را کاهش داد و عملیات را ساده‌تر کرد و امکان تیراندازی مداوم را در مناطق خشک نیز فراهم آورد. همچنین، این نسخه دارای یک دستگاه جذب پس‌زدگی بهبودیافته و یک پایه سه‌پایه مستحکم‌تر بود که پایداری بیشتری را در هنگام شلیک فراهم می‌کرد. برخی منابع همچنین به یک نسخه آزمایشی با کالیبر بزرگتر اشاره کرده‌اند، اما اطلاعات دقیقی در مورد آن در دسترس نیست.

علاوه بر شوروی، این خمپاره‌انداز در کشورهای دیگری نیز ساخته شده است که مهم‌ترین آنها چین، مجارستان و برخی از کشورهای بلوک شرق هستند. چین موفق به کپی‌برداری از ۲B۹ و تولید نسخه بومی خود به نام W99 با کالیبر 83 میلی‌متر (به جای ۸۲ میلی‌متر) شد که از مهمات مشابه با قطر کمی بزرگتر استفاده می‌کند و در برخی مشخصات فنی نیز تفاوت‌هایی با مدل اصلی دارد. همچنین، چین نسخه‌ای از این خمپاره‌انداز را بر روی خودروی زرهی سبک سوار کرده است که تحرکپذیری آن را به شدت افزایش داده است. مجارستان نیز با دریافت مجوز از شوروی، نسخه‌ای از ۲B۹M را تولید کرد که تفاوت قابل توجهی با مدل اصلی نداشت. همچنین گزارش‌هایی از تولید این سلاح در رومانی، بلغارستان، ایران و کره شمالی وجود دارد، اما اطلاعات دقیقی در مورد حجم تولید و ویژگی‌های آنها در دسترس نیست. تمامی این نسخه‌ها از نظر مکانیزم عملکرد و مشخصات اصلی، تفاوت چندانی با مدل شوروی ندارند و عمدتاً در جزئیات مانند سیستم خنک‌کننده، نوع مهمات و برخی جزئیات جزئی با یکدیگر تفاوت دارند.

نسخه ایرانی
بر اساس اطلاعات موجود، ایران نسخه بومی‌سازی‌شده‌ای از خمپاره‌انداز خودکار 2B9M «واسیلیک» را تولید کرده است. این نسخه ایرانی به جای کالیبر اصلی ۸۲ میلی‌متری، در کالیبر ۸۱ میلی‌متری ساخته شده است. این سلاح که گاهی با نام «مهدی» نیز شناخته می‌شود، یک خمپاره‌انداز خودکار، بدون خان، و خشاب‌دار است که قابلیت شلیک هم به صورت منحنی‌زن (غیرمستقیم) و هم مستقیم را دارد. این خمپاره‌انداز قادر است در یک ثانیه چهار گلوله را به سمت اهداف شلیک کند. حداکثر برد آن ۴٬۷۰۰ متر، طول لوله ۱٬۷۵۰ میلی‌متر و نرخ آتش اسمی آن ۱۲۰ گلوله در دقیقه است. وزن کل سامانه در حالت آماده شلیک حدود ۶۳۲ کیلوگرم است. این خمپاره‌انداز معمولاً روی خودروی تاکتیکی «ارس ۲» (Aras 2) نصب می‌شود تا تحرک‌پذیری بالایی داشته باشد. این سامانه در بهمن ۱۳۹۷ (فوریه ۲۰۱۹) به طور رسمی رونمایی شد.

نسخه تولید شده ر وزارت دفاع در ایران به همراه تصویر سینی 4 تایی خمپاره

تاریخچه رزمی ۲B۹ «واسیلوک» نشان می‌دهد که این سلاح در چندین درگیری بزرگ مورد استفاده قرار گرفته و توانایی‌های خود را در شرایط واقعی جنگی به اثبات رسانده است. اولین استفاده گسترده از این سلاح در جنگ شوروی و افغانستان (۱۹۷۹-۱۹۸۹) بود، جایی که نیروهای شوروی از آن برای پشتیبانی از یگان‌های خود در مناطق کوهستانی و در درگیری‌های نزدیک با مجاهدین استفاده کردند. در این جنگ، قابلیت شلیک مستقیم ۲B۹ در درگیری‌های کوهستانی بسیار ارزشمند بود و به نیروهای شوروی امکان می‌داد تا به سرعت به سنگرهای مستحکم دشمن پاسخ دهند، اما وزن زیاد آن، حمل و نقل با هلیکوپتر را با مشکل مواجه می‌کرد. در جنگ داخلی سوریه، ارتش سوریه از این سلاح برای بمباران مناطق شهری و پشتیبانی نزدیک از نیروهای زمینی استفاده گسترده‌ای کرد و توانست در نبردهای خیابانی، با استفاده از قابلیت شلیک مستقیم، به سنگرهای مخالفان حمله کند. همچنین، در جنگ اوکراین (۲۰۲۲-تاکنون)، هر دو طرف درگیری از ۲B۹ استفاده کرده‌اند و نیروهای اوکراینی از این سلاح به دلیل نرخ آتش بالا و قابلیت شلیک مستقیم در نبردهای شهری مانند ماریوپل و باخموت بهره‌مند شده‌اند و گزارش‌های متعددی از استفاده از این سلاح توسط هر دو طرف منتشر شده است. همچنین، این سلاح در جنگ‌های داخلی لیبی و یمن نیز مشاهده شده است و در میان گروه‌های شبه‌نظامی مختلف رواج دارد، اگرچه اطلاعات دقیقی در مورد میزان استفاده از آن در این درگیری‌ها در دسترس نیست. به طور کلی، ۲B۹ «واسیلوک» با وجود تمام نقاط قوت و ضعف خود، به عنوان یک سلاح تخصصی برای موقعیت‌های خاص، جایگاه خود را در تاریخ تسلیحات نظامی تثبیت کرده است و در بسیاری از نقاط جهان به عنوان یک سلاح مؤثر و مرگبار برای پشتیبانی نزدیک از نیروهای زمینی شناخته می‌شود.