سامانه دفاع هوایی PGZ-95 ساخت چین

سامانه PGZ-95 که با عنوان چینی «سامانه توپ ضدهوایی خودکششی نوع ۹۵» نیز شناخته می‌شود، یکی از سامانه‌های پدافند هوایی کوتاه‌برد چین است که برای مقابله با اهداف هوایی در ارتفاع و برد پایین طراحی شده است. توسعه این سامانه با هدف ایجاد یک واحد پدافندی متحرک و قابل همراهی با یگان‌های زرهی و مکانیزه انجام گرفت تا بتواند در شرایط میدان نبرد از نیروها و تجهیزات زمینی در برابر تهدیدات هوایی محافظت کند. این سامانه در مراحل اولیه توسعه با نام‌های Type 90-II و Type 90-III شناخته می‌شد و سرانجام با نام PGZ-95 وارد مرحله معرفی رسمی شد.

این سیستم در واقع یک برجک است که میتوان ان را روی هر خودرو و یا شاسی زرهی نصب کرد

PGZ-95 نخستین بار در رژه نظامی پکن در سال ۱۹۹۹ به صورت عمومی به نمایش گذاشته شد. معرفی این سامانه را می‌توان بخشی از روند نوسازی پدافند هوایی کوتاه‌برد چین دانست؛ روندی که در آن، سامانه‌های توپخانه‌ای سنتی به تدریج با ترکیبی از توپ، موشک و سامانه‌های کشف و کنترل آتش جایگزین یا تکمیل شدند. در این معماری، هدف اصلی ایجاد یک سامانه متحرک است که بتواند همراه با نیروهای زمینی حرکت کند و در برابر تهدیدات هوایی نزدیک، یک لایه دفاعی فوری ایجاد نماید.

از منظر عملیاتی، اهمیت PGZ-95 بیش از آنکه در برد بالای تسلیحات آن باشد، به تحرک، سرعت واکنش و ترکیب چند نوع سلاح در یک پلتفرم مربوط می‌شود. توپ‌های ۲۵ میلی‌متری برای اهدافی که در فاصله نزدیک قرار دارند مناسب هستند، در حالی که موشک‌های QW-2 امکان درگیری با اهداف در فاصله بیشتری را فراهم می‌کنند. این ترکیب باعث می‌شود سامانه بتواند بخشی از شکاف میان توپخانه ضدهوایی و سامانه‌های موشکی کوتاه‌برد را پوشش دهد. بنابراین PGZ-95 را می‌توان نمونه‌ای از رویکرد چین در ایجاد پدافند هوایی متحرک و چندلایه برای حفاظت از یگان‌های زمینی و تجهیزات حساس در محیط‌های تهدیدشده هوایی دانست.

از نظر ساختاری، PGZ-95 بر روی یک شاسی زرهی شنی‌دار قرار گرفته است که در هر طرف آن شش چرخ جاده، یک چرخ محرک، یک چرخ هرزگرد و سه غلتک برگشت زنجیر وجود دارد. این آرایش به سامانه اجازه می‌دهد ضمن حفظ تحرک مناسب در مسیرهای مختلف، همراه با یگان‌های زرهی و مکانیزه در میدان نبرد حرکت کند. خدمه خودرو سه نفر هستند که شامل راننده، فرمانده و توپچی می‌شوند. موتور در بخش جلویی بدنه قرار گرفته و راننده در سمت چپ آن مستقر است. راننده برای مشاهده محیط اطراف در حالت بسته بودن دریچه، از سه بلوک دید استفاده می‌کند. فرمانده نیز در پشت راننده قرار گرفته و از یک دریچه برجسته مجهز به سه بلوک دید برخوردار است. بخش عمده قسمت عقب بدنه به برجک بزرگ و چرخان سامانه اختصاص دارد و ایستگاه کنترل تسلیحات نیز از طریق دریچه‌ای در قسمت عقب بدنه قابل دسترسی است.

یکی از مهم‌ترین اجزای PGZ-95، مجموعه سامانه‌های کشف، رهگیری و کنترل آتش آن است. در قسمت جلویی برجک، یک محفظه زرهی قرار دارد که تجهیزات الکترواپتیکی را در خود جای داده است. این مجموعه شامل دوربین تلویزیونی برای رهگیری اهداف در روز، دوربین فروسرخ برای عملیات در شرایط شب و یک مسافت‌یاب لیزری است. برد اعلام‌شده دوربین رهگیری در شرایط روز حدود ۶ کیلومتر و در شب حدود ۵ کیلومتر است. مسافت‌یاب لیزری نیز می‌تواند در فاصله تقریبی ۵۰۰ تا ۵۵۰۰ متر مورد استفاده قرار گیرد و دقت آن حدود ۵ متر گزارش شده است. وجود این تجهیزات باعث می‌شود PGZ-95 بتواند حتی در شرایطی که استفاده از رادار مناسب نیست، اهداف هوایی را به صورت اپتیکی کشف و رهگیری کند.

تسلیحات توپخانه‌ای اصلی سامانه از دو طرف برجک تشکیل شده و شامل چهار توپ خودکار ۲۵ میلی‌متری Type 87 است که به صورت جفت در دو طرف برجک قرار گرفته‌اند. هر توپ دارای نرخ آتش تقریبی ۶۰۰ تا ۸۰۰ گلوله در دقیقه است و مهمات مصرف‌شده را از طرفین خودرو خارج می‌کند. در مجموع حدود هزار گلوله برای این توپ‌ها حمل می‌شود. این توپ‌ها برای درگیری با اهداف هوایی در فاصله حداکثر حدود ۲۵۰۰ متر و ارتفاع حدود ۲۰۰۰ متر در نظر گرفته شده‌اند. مهمات این توپ‌ها با توپ خودکار ZPT-90 مورد استفاده در برخی گونه‌های خودروی رزمی پیاده‌نظام WZ-551 مشترک است و طراحی فشنگ آن نیز بر پایه توسعه و تغییر فشنگ ۲۳ میلی‌متری مورد استفاده در توپ 2A14 شکل گرفته است.

در کنار توپ‌های ۲۵ میلی‌متری، PGZ-95 می‌تواند به موشک‌های فروسرخ QW-2 نیز مجهز شود. این موشک‌ها در قسمت بالای توپ‌ها نصب می‌شوند و از یک جستجوگر فروسرخ بهره می‌برند. QW-2 برای درگیری با اهداف هوایی در ارتفاع تقریبی ۱۰ تا ۳۵۰۰ متر و برد مایل حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰۰ متر طراحی شده است. با وجود قابلیت «شلیک و فراموش کن»، موشک‌ها پس از شلیک باید برای استفاده مجدد به صورت دستی بارگذاری شوند و فرآیند بارگذاری مجدد آنها زمان قابل توجهی نیاز دارد. در نتیجه، موشک‌ها در کنار توپ‌ها یک لایه برد بلندتر برای درگیری ایجاد می‌کنند، در حالی که توپ‌ها برای مقابله با اهداف نزدیک‌تر و همچنین اهدافی که در فاصله کوتاه وارد محدوده دفاعی سامانه می‌شوند، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در قسمت عقب برجک، یک رادار جست‌وجوی CLC-1 با باند S و فناوری پالس-داپلر نصب شده است. برد اعلام‌شده این رادار حدود ۱۱ کیلومتر است و طراحی آن بر کشف اهداف کم‌ارتفاع تمرکز دارد. وجود رادار در کنار سامانه الکترواپتیکی باعث می‌شود PGZ-95 بتواند از دو مسیر اصلی به جست‌وجو و رهگیری اهداف بپردازد. در حالت راداری، سامانه می‌تواند فضای اطراف را برای شناسایی اهداف هوایی جست‌وجو کند و سپس هدف شناسایی‌شده را در اختیار سامانه کنترل آتش قرار دهد. در مقابل، سامانه اپتیکی امکان رهگیری غیرفعال هدف را فراهم می‌کند؛ روشی که می‌تواند در شرایطی که انتشار امواج راداری مطلوب نیست، مزیت عملیاتی داشته باشد.

سامانه کنترل آتش PGZ-95 قادر است اهداف را به صورت خودکار از طریق سامانه اپتیکی دنبال کند و هنگامی که هدف وارد محدوده مؤثر تسلیحات شود، به توپچی هشدار دهد. با این حال، امکان کنترل دستی نیز وجود دارد و توپچی می‌تواند با استفاده از سامانه اپتیکی یا نشانه‌روی پشتیبان مکانیکی، سلاح‌ها را به سمت هدف هدایت کند. زمان واکنش سامانه در حالت جست‌وجوی راداری حدود ۱۰ ثانیه و در حالت اپتیکی حدود ۶ ثانیه گزارش شده است. چنین قابلیتی برای یک سامانه پدافند هوایی کوتاه‌برد اهمیت زیادی دارد، زیرا کاهش زمان میان کشف هدف و اجرای آتش، احتمال موفقیت در برابر اهداف سریع و کم‌ارتفاع را افزایش می‌دهد.این سیستم دارای هدایت اتش اپتیکی است یعنی رایانه کنترل اتش با تعقیب هدف توسط سامانه اپتیکی لوله را در زاویه درست برای اجرای اتش قرار میدهد

در کنار تجهیزات اصلی، در هر طرف برجک مجموعه‌ای متشکل از چهار نارنجک دودزا نیز نصب شده است که قابلیت شلیک به سمت جلو و طرفین خودرو را دارند. این تجهیزات برای ایجاد پرده دود و افزایش امکان اختفا یا خروج سامانه از موقعیت تهدیدشده مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین PGZ-95 دارای قابلیت شبیه‌سازی آموزشی است که به خدمه اجازه می‌دهد بدون استفاده واقعی از مهمات، فرآیند کشف، رهگیری و درگیری با اهداف را تمرین کنند.

در مجموع، معماری PGZ-95 بر ترکیب تحرک زرهی، توپخانه ضدهوایی، موشک‌های فروسرخ، رادار جست‌وجو و سامانه الکترواپتیکی کنترل آتش استوار است. این ترکیب به سامانه اجازه می‌دهد در یک محیط عملیاتی، ابتدا اهداف را با رادار یا تجهیزات اپتیکی کشف و رهگیری کرده و سپس با توجه به فاصله و شرایط هدف، از توپ‌های ۲۵ میلی‌متری یا موشک‌های QW-2 استفاده کند. به همین دلیل، PGZ-95 را می‌توان نمونه‌ای از تلاش چین برای ایجاد یک سامانه پدافند هوایی کوتاه‌برد متحرک دانست که بتواند در کنار نیروهای زمینی حرکت کرده و در برابر تهدیدات هوایی کم‌ارتفاع، یک لایه دفاعی نزدیک و واکنش‌سریع ایجاد کند.

در کنار خودروهای رزمی PGZ-95، یک خودروی فرماندهی و کنترل آتش نیز بر پایه همان شاسی توسعه یافته است که وظیفه هماهنگ‌سازی عملکرد سامانه‌های پدافند هوایی یک آتشبار را بر عهده دارد. این خودرو با خدمه پنج‌نفره، در واقع نقش مرکز مدیریت اطلاعات و فرماندهی آتشبار را ایفا می‌کند و به همین دلیل، اهمیت آن در ساختار عملیاتی PGZ-95 کمتر از خود خودروهای مسلح نیست.

مهم‌ترین تجهیز این خودروی فرماندهی، رادار جست‌وجوی CLC-2 با باند S است که برد کشف آن حداکثر حدود ۴۵ کیلومتر و ارتفاع پوشش گزارش‌شده آن تا حدود ۴۵۰۰ متر است. بنابراین، در حالی که رادار نصب‌شده روی خود PGZ-95 برای کشف اهداف کم‌ارتفاع در فاصله نزدیک طراحی شده است، CLC-2 می‌تواند تصویر گسترده‌تری از فضای هوایی اطراف آتشبار فراهم کند. اطلاعات به‌دست‌آمده از این رادار می‌تواند برای هشدار زودهنگام و هدایت خودروهای رزمی PGZ-95 مورد استفاده قرار گیرد و در نتیجه زمان واکنش سامانه‌های پدافندی را کاهش دهد.

خودروی فرماندهی همچنین به مجموعه‌ای از تجهیزات ارتباطی مجهز است که امکان ارتباط میان اجزای مختلف آتشبار را فراهم می‌کند. این ارتباط به صورت دیجیتال تا حدود ۵ کیلومتر، از طریق ارتباط رادیویی معمولی تا حدود ۱۵ کیلومتر و در صورت استفاده از کابل ارتباطی تا حدود ۵۰۰ متر امکان‌پذیر است. وجود چند مسیر ارتباطی مختلف نشان می‌دهد که ساختار PGZ-95 صرفاً بر عملکرد مستقل هر خودرو متکی نیست، بلکه برای فعالیت به صورت یک شبکه پدافند هوایی یکپارچه طراحی شده است. همچنین یک واحد توان کمکی یا APU وظیفه تأمین انرژی مورد نیاز تجهیزات الکترونیکی خودرو را بر عهده دارد؛ موضوعی که به‌ویژه هنگام روشن نبودن موتور اصلی برای حفظ عملکرد سامانه‌های الکترونیکی اهمیت دارد. برای دفاع نزدیک از خود خودرو نیز یک قبضه تیربار سنگین ۱۲٫۷ میلی‌متری در نظر گرفته شده است.

از نظر سازمان‌دهی عملیاتی، یک آتشبار معمولی PGZ-95 از شش دستگاه خودروی توپ ضدهوایی خودکششی و یک دستگاه خودروی فرماندهی تشکیل می‌شود. علاوه بر این، برای پشتیبانی لجستیکی و حفظ آمادگی رزمی آتشبار، سه دستگاه کامیون تأمین مهمات، یک خودروی آزمایش و تعمیر و یک خودروی تأمین برق نیز در ساختار آن حضور دارند. بنابراین، یک آتشبار PGZ-95 را نباید صرفاً مجموعه‌ای از چند خودروی مسلح دانست، بلکه با یک واحد پدافند هوایی نسبتاً کامل مواجه هستیم که عناصر کشف، فرماندهی، کنترل، درگیری، ارتباطات و پشتیبانی لجستیکی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

این ساختار سازمانی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا خودروهای PGZ-95 در صورت فعالیت مستقل، عمدتاً به رادار و تجهیزات الکترواپتیکی برد کوتاه خود متکی خواهند بود؛ اما هنگامی که در قالب یک آتشبار و تحت هدایت خودروی فرماندهی فعالیت می‌کنند، می‌توانند از اطلاعات رادار دوربردتر CLC-2 برای دریافت هشدار زودهنگام استفاده کنند. در نتیجه، معماری این سامانه نشان‌دهنده حرکت از یک توپ ضدهوایی خودکششی مستقل به سمت یک سامانه پدافند هوایی شبکه‌ای است که در آن کشف هدف در یک نقطه و درگیری با آن در نقطه‌ای دیگر امکان‌پذیر می‌شود. این رویکرد می‌تواند پوشش هوایی مؤثرتری برای نیروهای زمینی ایجاد کند و به آتشبار اجازه دهد در برابر اهداف کم‌ارتفاع و تهدیدات هوایی نزدیک، واکنش هماهنگ‌تری داشته باشد.

خانواده PGZ-95 در طول روند توسعه خود تنها به یک پیکربندی محدود نماند و نمونه‌های مختلفی از آن با هدف افزایش توانایی رزمی و بهبود هماهنگی در سطح آتشبار توسعه یافت. PGZ-95 را می‌توان نمونه پایه این خانواده دانست که سامانه توپخانه‌ای چهارگانه ۲۵ میلی‌متری را با موشک‌های پدافند هوایی کوتاه‌برد QW-2 ترکیب می‌کند. استفاده از موشک‌های دارای جست‌وجوی فروسرخ در کنار توپ‌های خودکار، امکان درگیری با اهداف در فواصل مختلف را فراهم کرده و به سامانه اجازه می‌دهد متناسب با نوع و فاصله هدف، از سلاح مناسب استفاده کند.

نسخه توسعه‌یافته این خانواده با نام PGZ-04/A معرفی شد. این مدل نسبت به نمونه پایه از شاسی کشیده‌تری برخوردار است و در بخش سامانه‌های فرماندهی و کنترل نیز بهبودهایی در آن اعمال شده است. یکی از مهم‌ترین تغییرات، استفاده از موشک FN-6 به جای QW-2 است. FN-6 نیز یک موشک پدافند هوایی کوتاه‌برد با جست‌وجوی فروسرخ است، اما استفاده از آن در PGZ-04/A با هدف افزایش برد درگیری و ارتقای قابلیت مقابله با تهدیدات هوایی انجام شده است. بهبود ارتباط و یکپارچه‌سازی با خودروی فرماندهی آتشبار نیز باعث شده این نسخه بیشتر بر عملکرد شبکه‌ای و هماهنگ میان واحدهای مختلف پدافند هوایی تمرکز داشته باشد. در نتیجه، PGZ-04/A را می‌توان گامی در جهت تبدیل PGZ-95 از یک سامانه ترکیبی توپ و موشک به یک جزء هماهنگ‌تر در ساختار پدافند هوایی متحرک دانست.

در کنار خودروهای رزمی، خودروی فرماندهی و کنترل آتشبار PGZ-95 نیز به عنوان یکی از اجزای اصلی این خانواده توسعه یافته است. این خودرو فاقد نقش اصلی درگیری مستقیم با اهداف هوایی بوده و وظیفه آن دریافت و پردازش اطلاعات راداری، مدیریت ارتباطات و هماهنگ‌سازی خودروهای رزمی داخل آتشبار است. وجود چنین خودرویی نشان می‌دهد که معماری PGZ-95 از ابتدا بر فعالیت گروهی و شبکه‌ای تأکید داشته است؛ به این معنا که خودروهای مسلح می‌توانند به جای اتکا به حسگرهای خود، از اطلاعات جمع‌آوری‌شده توسط عنصر فرماندهی برای واکنش سریع‌تر و هماهنگ‌تر در برابر اهداف هوایی استفاده کنند.

در مجموع، روند توسعه نسخه‌های مختلف این سامانه نشان‌دهنده تلاش چین برای افزایش تدریجی برد درگیری، قابلیت کشف و رهگیری، تحرک، و سطح یکپارچگی شبکه‌ای پدافند هوایی کوتاه‌برد است. اگر PGZ-95 را نقطه آغاز این خانواده در نظر بگیریم، PGZ-04/A بیانگر حرکت به سمت یک سامانه به‌روزتر با موشک پیشرفته‌تر و ارتباط بهتر با شبکه فرماندهی است، در حالی که خودروی فرماندهی نقش عنصر هماهنگ‌کننده را ایفا می‌کند و امکان استفاده از چندین خودروی رزمی در قالب یک آتشبار منسجم را فراهم می‌سازد.