هدف قرار گرفتن ناوچهٔ ایرانی دنا توسط زیردریایی آمریکا

هدف قرار گرفتن ناوچهٔ ایرانی دنا توسط زیردریایی آمریکا (۴ مارس ۲۰۲۶)

هدف قرار گرفتن ناوچه دنا از  کلاس موج نیروی دریایی ایران، بر اثر اصابت اژدر در جریان جنگ ایران در سال ۲۰۲۶ میلادی، در اقیانوس هند اتفاق افتاد. این ناوچه توسط زیردریایی نیروی دریایی ایالات متحده، یواساس شارلوت از کلاس لس انجلس ، مورد حمله قرار گرفت و غرق شد.

ناوچه دنا به تازگی در رزمایش دریایی بین‌المللی «میلان ۲۰۲۶» که توسط هند در بندر ویساکاپاتنام برگزار شده بود، شرکت کرده بود و در مسیر بازگشت به ایران، در منطقه مجاور سریلانکا، در فاصله تقریبی ۱۹ مایل دریایی (۳۵ کیلومتر) از ساحل شهر گاله، هدف اصابت اژدر قرار گرفت. در تاریخ ۴ مارس ۲۰۲۶، زیردریایی کلاس لس‌آنجلس یواساس شارلوت، دو اژدر مارک-۴۸ به سمت این ناوچه شلیک کرد که یکی از آنها به بخش پشتی (دم) شناور اصابت کرد.

این رویداد، نخستین باری است که از زمان غرق ناوچه آرای ژنرال بلگرانو توسط زیردریایی هسته‌ای اچ‌ام‌اس کانکورر نیروی دریایی بریتانیا در جنگ فالکلند در سال ۱۹۸۲، یک زیردریایی هسته‌ای موفق به غرق کردن یک کشتی سطحی دشمن می‌شود. همچنین این اولین عملیات دریایی از این نوع توسط زیردریایی نیروی دریایی ایالات متحده از زمان جنگ جهانی دوم در منطقه اقیانوس آرام محسوب می‌شود. این ناوچه چهارمین کشتی از سال ۱۹۴۵ میلادی به شمار می‌رود که بر اثر اصابت اژدر غرق شده است.

ناوچهٔ ایرانی «دنا» (IRIS Dena) از کلاس موج (Moudge-class) بود – کلاسی از ناوچه‌های سبک ساخت ایران که بر اساس طرح ناوچه‌های کلاس الوند (ساخت بریتانیا برای ایران پیش از انقلاب) طراحی شده و دنا پس از به‌روزرسانی‌هایی به سامانه‌های مدرن‌ترd مجهز گردید. این شناور در سال ۲۰۱۵ به آب انداخته شد و در سال ۲۰۲۱ به نیروی دریایی ایران ملحق گشت. این شناور به طور معمول به تسلیحات موشکی سطح‌به‌هوا و ضدکشتی، اژدر و چندین قبضه توپ و کالیبر مختلف مجهز است. با این حال، بنا بر گزارش‌ها، در آن زمان (یعنی هنگام شرکت در رزمایش بین‌المللی بررسی ناوگان) این ناوچه بدون مهمات یا با تسلیحات سبک حرکت می‌کرد، زیرا این رزمایش که یک رویداد تشریفاتی و نمایشی دریایی بود و توسط هند برگزار می‌شد، از شرکت‌کنندگان می‌خواهد که مهمات جنگی حمل نکنند تا جنبهٔ دوستانه و غیرخصمانهٔ آن حفظ شود. ایالات متحده نیز در این رزمایش حضور داشت و احتمالاً از بی‌تسلیح یا سبک‌تسلیح بودن این شناور مطلع بوده است. با این حال، فرماندهی هند-اقیانوسیهٔ ایالات متحده این ادعا را تکذیب کرده و بر عدم قطعیت اطلاعاتی در این باره تأکید داشته است.(حتی میتوان گفت بعید است در صورت مسلح بود این ناو می توانست  زیر دریایی اتمی تهاجمی مدرن را کشف و با ان درگیر شوذ)

این ناوچه در «رزمایش بین‌المللی بررسی ناوگان ۲۰۲۶» و همچنین رزمایش دریایی چندملیتی «میلان» (Milan) که از ۱۵ تا ۲۵ فوریهٔ ۲۰۲۶ در بندر ویساکاپاتنام (هند) برگزار شد، شرکت کرد. خدمهٔ آن نیز طی یک بازدید فرهنگی از هند، از تاج‌محل و کایلاساگیری دیدن کردند و در یک رژهٔ شهری حضور یافتند که نشان‌دهندهٔ جنبهٔ دیپلماسی عمومی و فرهنگی حضور نظامی ایران در این رویدادها بود.

در ۲۶ فوریه، سفارت ایران در سری‌لانکا درخواست «بازدید حسن‌نیت» برای دنا و دو شناور دیگر، از تاریخ ۹ مارس را مطرح کرد. دولت سری‌لانکا این درخواست را با در نظر گرفتن تقویت نظامی آمریکا علیه ایران، مورد بررسی قرار می‌داد. اما با شروع حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به اهداف داخل ایران در ۲۸ فوریه، دولت سری‌لانکا به ایران اعلام کرد که بر اساس مفاد کنوانسیون‌های لاهه (۱۸۹۹ و ۱۹۰۷) دربارهٔ کشورهای بی‌طرف، تنها در موارد اضطراری (مانند آسیب فنی یا طوفان) به کشتی‌های کشورهای درگیر در جنگ اجازهٔ پهلوگیری می‌دهد و از پذیرش کشتی‌های جنگی ایران خودداری نمود. «اس. جیشانکار» (وزیر امور خارجه هند) سپس گفت که شناورهای ایرانی حاضر در اقیانوس هند، از نیروی دریایی هند درخواست پهلوگیری در بندر «کوچی» را کرده‌اند که نشان از همکاری نزدیک‌تر هند با ایران در آن برهه داشت. با این وجود، روشن نیست که چرا دنا تا سوم مارس همچنان تلاش می‌کرد در سری‌لانکا پهلو بگیرد؛ این ابهام می‌تواند به دلایل عملیاتی، نیاز به سوخت‌گیری، انتظار برای دستور از تهران، یا تلاش برای تغییر تصمیم مقامات سری‌لانکا تعبیر شود، اما هیچ‌یک به‌طور قطعی تأیید نشده است.

ناوچه دنا (IRIS Dena) یکی از پیشرفته‌ترین و مدرن‌ترین ناوچه‌های کلاس موج در نیروی دریایی ایران بود که به عنوان نمادی از توانمندی‌های بومی و صنعت دفاعی کشور محسوب می‌شد. این ناوچه که نام خود را از کوه دنا گرفته بود، در کارخانه‌های نیروی دریایی بندرعباس ساخته شد و در ژوئن ۲۰۲۱ (خرداد ۱۴۰۰) به طور رسمی وارد خدمت شد. از نظر ابعاد، ناو دنا حدود ۹۵ متر طول، ۱۱ متر عرض و آب‌خوری حدود ۳.۲۵ متر داشت و وزن آن بین ۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰ تن تخمین زده می‌شد.  استفاده از چهار موتور دیزلی بومی “بنیان ۴” با توان کلی ۲۰,۰۰۰ اسب بخار بود که سرعت آن را به ۳۰ گره (بیش از ۵۵ کیلومتر بر ساعت) می‌رساند و همچنین وجود سیستم پیشرانش عرضی در سینه برای افزایش مانورپذیری، آن را به اولین ناو ایرانی مجهز به این فناوری‌ها تبدیل کرده بود. از نظر تسلیحات، ناوچه دنا به یک توپ ۷۶ میلی‌متری فجر-۲۷، توپ ۴۰ میلی‌متری فتح-۴۰، توپ‌های ۲۰ میلی‌متری اورلیکن، چهار موشک ضدکشتی نور یا قادر، چهار موشک سطح به هوای صیاد-۲، و دو لانچر سه‌تایی اژدر با کالیبر ۳۲۴ یا ۵۳۳ میلی‌متری مجهز بود و همچنین برای اولین بار در صنعت نیروی دریایی ایران به سامانه پرتاب عمودی (VLS) تجهیز شده بود. در بخش جنگ الکترونیک و سامانه‌های شناسایی، این ناو به رادار سه‌بعدی “عصر” با پوشش ۳۶۰ درجه و برد ۳۰۰ کیلومتری مجهز بود که قابلیت رهگیری همزمان ۴۰ هدف و درگیری با ۵ هدف را به طور همزمان داشت و با دارا بودن عرشه فرود برای بالگرد، یک سکوی عملیاتی چندمنظوره کامل محسوب می‌شد.

درگیری

در ساعات ابتدایی بامداد ۴ مارس ۲۰۲۶، ناوچهٔ دنا هدف قرار گرفت و غرق شد. یک مقام آمریکایی اعلام کرد که ایالات متحده پیش از انجام حمله، هیچ هشدار قبلی نداده است. به گفتهٔ وزارت امور خارجهٔ سری‌لانکا، دنا در ساعت ۰۵:۰۸ به وقت محلی سری‌لانکا (SLST) پیام اضطراری مخابره کرد و از وقوع یک انفجار خبر داد که بلافاصله نیروی دریایی و نیروی هوایی سری‌لانکا عملیات جستجو و نجات را آغاز کردند. در زمان حمله، این شناور در مسیر بازگشت از هند به ایران بود و در حدود ۱۹ مایل دریایی (۳۵ کیلومتر) دورتر از ساحل شهر گاله در سری‌لانکا، در آب‌های بین‌المللی قرار داشت. این شناور ظرف تنها ۲ تا ۳ دقیقه پس از اصابت، به زیر آب فرو رفت.

«پیت هگزت» (Pete Hegseth)، وزیر دفاع ایالات متحده، در یک نشست خبری در پنتاگون تأیید کرد که دنا توسط یک زیردریایی نیروی دریایی آمریکا غرق شده است. او در اظهاراتی دربارهٔ این درگیری گفت: «[دنا] گمان می‌کرد در آب‌های بین‌المللی در امان است. اما در عوض، با یک اژدر غرق شد. مرگی خاموش.» مقامات دیگر دولت آمریکا مشخص کردند که زیردریایی مورد نظر، «یواساس شارلوت» (USS Charlotte) از کلاس لس‌آنجلس بود که دو اژدر از نوع مارک ۴۸ (Mark 48) شلیک کرد و به دنا اصابت نمود. اندکی بعد، «آنتونی آلبانیز» (Anthony Albanese)، نخست‌وزیر استرالیا، تأیید کرد که سه نفر از پرسنل نیروی دریایی سلطنتی استرالیا نیز در آن زیردریایی حضور داشته‌اند (که نشان‌دهندهٔ همکاری نزدیک نیروهای دریایی متحد در این عملیات و نیز تمرینات مشترک تحت پیمان امنیتی آکوس – AUKUS – است).

زیردریایی که ناوچه دنا را با اژدر مارک-۴۸ هدف قرار داد و غرق کرد، از کلاس لوس آنجلس و  یواساس شارلوت (USS Charlotte, SSN-766) نام داشت . این زیردریایی هسته‌ای، یکی از ستون‌های اصلی نیروی زیردریایی آمریکا محسوب می‌شود و طولی حدود ۱۱۰ متر و وزنی در حدود ۷۰۰۰ تن در حالت غوطه‌وری دارد . سرعت آن به بیش از ۲۵ گره (بیش از ۴۶ کیلومتر بر ساعت) می‌رسد و برد عملیاتی نامحدودی دارد . تسلیحات اصلی این کلاس شامل اژدرهای سنگین مارک-۴۸، موشک‌های کروز تاماهاوک و موشک‌های هارپون است که آن را به یک پلتفرم چندمنظوره برای جنگ زیرسطحی، سطحی و ضربه به اهداف زمینی تبدیل کرده است .

این ناوچه توسط یک اژدر مارک48 هدف قرار گرفت  . این اژدر که از دهه ۱۹۷۰ در نیروی دریایی آمریکا استفاده می‌شود، یک سلاح پیشرفته و سیم‌هدایت‌شونده است .
وزن این اژدر حدود ۱٫۶ تا ۱٫۸ تن است و کلاهکی با حدود ۳۰۰ کیلوگرم مواد منفجره را حمل می‌کند. سرعت آن به بیش از ۱۰۱ کیلومتر بر ساعت (۵۵ گره) می‌رسد .
نقطه‌قوت این اژدر در نحوه انفجار آن است. مارک-۴۸ به جای برخورد مستقیم با بدنه، درست در زیر کشتی منفجر می‌شود . این انفجار یک حباب عظیم از گاز ایجاد می‌کند که کشتی را از زیر بلند کرده و با فروپاشی آن، نیروی عظیمی به کیل (استخوان‌بند اصلی کشتی) وارد می‌شود و آن را می‌شکند. این پدیده که “اثر شکستن کیل” (Keel-breaking effect) نام دارد، کشتی را به سرعت به دو نیم کرده و باعث غرق شدن آن در کمتر از ۲۰ دقیقه می‌شود .

یک منبع نظامی اروپایی به نقل از نیوز۱۸ اعلام کرده است که برد سونار ناوچه دنا احتمالاً برای شناسایی این تهدید بسیار محدود بوده است. این حمله اولین باری محسوب می‌شود که از زمان جنگ جهانی دوم، یک زیردریایی آمریکایی با اژدر موفق به غرق کردن یک کشتی جنگی دشمن می‌شود .

این رویداد از چند جنبه از اهمیت تاریخی بالایی برخوردار است: نخستین بار از زمان غرق شدن ناوچهٔ «ای‌آرای ژنرال بلگرانو» توسط زیردریایی هسته‌ای «اچ‌ام‌اس کانکورر» نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا در جریان جنگ فالکلند (۱۹۸۲) بود که یک زیردریایی هسته‌ای موفق به غرق کردن یک کشتی سطحی دشمن می‌شد. همچنین این نخستین اقدام نظامی از این نوع توسط یک زیردریایی نیروی دریایی ایالات متحده از زمان جنگ جهانی دوم در منطقهٔ اقیانوس آرام به شمار می‌رود. به عبارت دیگر، این حمله پس از نزدیک به ۸۰ سال، اولین غرق‌سازی یک کشتی جنگی دشمن توسط زیردریایی آمریکایی محسوب می‌شود و نقطهٔ عطفی در تاریخ درگیری‌های دریایی مدرن به‌شمار می‌آید.

تلاش‌های نجات

در زمان وقوع این حادثه، حدود ۱۳۶ نفر از پرسنل نظامی بر روی این ناوچه حضور داشتند که از جملهٔ آن‌ها اعضای گروه موسیقی (نوازندگان) نیروی دریایی ایران نیز بودند. بر اساس گزارش‌ها، در این حمله ۱۰۴ نفر از پرسنل نظامی شهید شدند که این رقم شامل ۲۰ نفر مفقود نیز می‌شود.

فرماندهی هند-اقیانوسیهٔ ایالات متحده اعلام کرد که نیروهای آمریکایی طبق قوانین مخاصمات مسلحانه (قانون بشردوستانه بین‌الملل) برنامهٔ پشتیبانی امداد و نجات برای بازماندگان را تدارک دیده بودند و سپس نیروی دریایی سری‌لانکا این عملیات را انجام داد. در نهایت ۳۲ نفر از خدمه توسط نیروی دریایی سری‌لانکا نجات یافته و به بیمارستان ملی گاله (Galle National Hospital) منتقل شدند، جایی که به دلیل خستگی و جراحات ناشی از انفجار، تحت درمان پزشکی قرار گرفتند.

طبق بیانیهٔ رسمی نیروی دریایی هند، در ساعات ابتدایی (همان روز) نیروی دریایی سری‌لانکا، مرکز هماهنگی و نجات دریایی (MRCC) کلمبو را از وضعیت اضطراری مطلع کرده بود. هند بلافاصله دو شناور به نام‌های «آی‌ان‌اس تارانگینی» (INS Tarangini) و «آی‌ان‌اس ایکشاک» (INS Ikshak) – که هر دو در رزمایش بین‌المللی بررسی ناوگان ۲۰۲۶ شرکت داشته‌اند – از بندر کوچی به همراه یک فروند هواپیمای گشت دریایی دوربرد پی8 پوزیدون  برای جستجوی بازماندگان در همان عصر به منطقه اعزام کرد. هواپیمای پی-۸ آی در ساعت ۱۰:۰۰ به وقت هند (IST) به پرواز درآمد و همراه با یک فروند هواپیمای دیگر که مجهز به قایق‌های نجات قابل پرتاب از هوا بود، عملیات جستجو را که توسط مقامات سری‌لانکا رهبری می‌شد، پشتیبانی کرد. شناور «تارانگینی» تا ساعت ۱۶:۰۰ به وقت هند به منطقهٔ تعیین‌شده رسید، اما در آن زمان نیروی دریایی و سازمان‌های سری‌لانکا عملیات نجات را آغاز کرده بودند. سرانجام، نیروی دریایی هند عملیات جستجوی خود را در ۶ مارس متوقف کرد و نیروی دریایی سری‌لانکا و هواپیماهای گشت هندی نیز عملیات جستجو را در ۸ مارس به پایان رساندند.

نیروی دریایی سری‌لانکا پیکر ۸۴ نفر از ملوانان ایرانی را پیدا کرد. آن‌ها به بیمارستان ملی گاله منتقل شدند. مقامات ایرانی از سری‌لانکا درخواست کردند که تمام اجساد ملوانان کشته‌شده در حمله به ناوچهٔ دنا را تحویل دهد تا برای انجام مراسم تدفین به ایران بازگردانده شوند. تا زمان انجام هماهنگی‌ها، پیکرها در سردخانهٔ بیمارستان نگهداری می‌شدند. ساکنان ویساکاپاتنام که در جریان رزمایش «میلان ۲۰۲۶» میزبان خدمهٔ دنا بودند، نیز اندوه و نگرانی خود را برای سلامتی خدمه ابراز کردند. پیکر ۴۵ نفر از کشته‌شدگان تا ۱۳ مارس به سفارت ایران در سری‌لانکا تحویل داده شد و از طریق فرودگاه ماتالا (Mattala) به ایران بازگردانده شد، در حالی که بازماندگان به پایگاه هوایی کوگالا (Koggala) در سری‌لانکا منتقل شدند.

بازماندگان سرانجام در ۱۴ آوریل ۲۰۲۶، در دورهٔ آتش‌بس میان آمریکا و ایران، به ایران بازگردانده شدند.

دولت ایران این حمله را «جنایتی در دریا» خواند.

پس از غرق شدن دنا، یک کشتی ایرانی دیگر به نام « بوشهر» (IRIS Bushehr) از کلاس بندرعباس، درخواست ورود به بندر کلمبو (سری‌لانکا) را مطرح کرد. دولت سری‌لانکا اعلام کرد که بر اساس کنوانسیون‌های بین‌المللی از جمله کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها (UNCLOS) اقدام خواهد کرد و مسئولیت نگهداری از این کشتی را بر عهده گرفت. این کشتی بعداً توسط نیروی دریایی سری‌لانکا همراه با ۲۰۸ نفر خدمه، توقیف (interned) شد. این اولین نمونه از توقیف یک کشتی جنگی در یک کشور بی‌طرف از زمان جنگ جهانی دوم به شمار می‌رود. خدمهٔ «بوشهر» شامل ۵۳ افسر، ۸۴ افسر دانشجو (کادت)، ۴۸ ملوان ارشد و ۲۳ ملوان، به کلمبو منتقل شدند و خود کشتی توسط نیروی دریایی سری‌لانکا به بندر تریکونمالی (Trincomalee) هدایت گردید.

همچنین گزارش شد که کشتی پیاده‌سازی (لندینگ شیپ) «لاوان» (IRIS Lavan) با ۱۸۳ ملوان، در اواخر عصر ۴ مارس پس از حمله به دنا، در کوچی (هند) پناه گرفته و توقیف شده است. ایالات متحده از سری‌لانکا خواسته بود که بازماندگان دنا و خدمهٔ بوشهر را به ایران بازنگرداند تا ایران نتواند از آن‌ها برای اهداف تبلیغاتی استفاده کند. همچنین از سری‌لانکا پرسیده بود که آیا تلاشی برای تشویق به فرار (defection) در میان خدمه صورت گرفته است یا خیر. این کشتی (لاوان) همچنین در کوچی باعث کنجکاوی عمومی شد. در ۷ مارس، دولت هند اعلام کرد که به لاوان اجازه داده است به دلایل بشردوستانه در کوچی پهلو بگیرد.

واکنش و بحث‌های حقوقی در آمریکا

این حادثه بحث‌هایی را در مورد نقض احتمالی قوانین بین‌المللی توسط ایالات متحده، به‌ویژه کنوانسیون دوم ژنو (که به حمایت از غریقان، مجروحان و کشته‌شدگان در دریا می‌پردازد)، برانگیخته است، به‌ویژه با توجه به اتهاماتی مبنی بر اینکه نیروهای آمریکایی بدون تلاش برای نجات بازماندگان، صحنه را ترک کرده‌اند. برخی از حقوقدانان و کارشناسانی که معتقدند اقدام زیردریایی قانونی بوده، استدلال می‌کنند که به دلیل کمبود فضا در زیردریایی و خطرات ناشی از به‌سطح آمدن، زیردریایی‌ها به‌طور کلی الزامی برای مشارکت در عملیات نجات ندارند، و همچنین حمله به دلیل ادامهٔ درگیری نظامی بین ایران و آمریکا مجاز بوده است. در مقابل، کارشناسانی که اقدام زیردریایی را غیرقانونی می‌دانند، معتقدند که زیردریایی موظف بوده هر کاری از دستش برمی‌آید برای نجات جان خدمه انجام دهد، و همچنین این حمله سؤالاتی را در مورد مشروعیت کلی درگیری (جنگ) به دلیل گسترش فراتر از تهدیدات قریب‌الوقوع علیه آمریکا، ایجاد می‌کند. همچنین این غرق‌سازی ممکن است برای چین این پیام را داشته باشد که محموله‌های انرژی خاورمیانه‌ای آن‌ها از طریق اقیانوس هند در معرض تهدید و توقیف قرار دارد. در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶، «هونگ کائو» (Hung Cao)، قائم‌مقام وزیر نیروی دریایی ایالات متحده، به خدمهٔ یواساس شارلوت نشان «ستایش واحد نیروی دریایی» (Navy Unit Commendation) را اعطا کرد و گفت: «قدرتمندترین سلاح‌های نیروی دریایی ما اغلب سلاح‌هایی هستند که هرگز دیده نمی‌شوند و هرگز شنیده نمی‌شوند. این تقدیر، نشان‌دهندهٔ حرفه‌ای‌گری، انضباط و تعهد تزلزل‌ناپذیر آن‌ها به مأموریت است.»

عبدالحمید تارخ

مقالات مشابه

 

ناوهای جنگی و شناورهای مسلح موجود در ایران