خانواده سلاح وی اس اس وینتورز

نوشته شده توسط میلاد آزمون برای سایت جنگاوران

خانواده سلاح وی اس اس وینتورز ( VSS VINTOREZ ) و اس ول ( AS Val ) تاریخچه، طراحی، توسعه و جایگاه عملیاتی یک سامانه تسلیحاتی منحصربه‌فرد ،مخصوصا برای نیروهای عملیات ویژه .

مقدمه :
در میان سلاح‌های انفرادی دوران اتحاد جماهیر شوروی، خانواده VSS Vintorez و AS Val جایگاه متفاوتی دارد ،به خصوص در یگان های اسپتسناز. این دو سلاح نه صرفاً نسخه‌های تغییر‌یافته یک سلاح استاندارد، بلکه بخشی از یک پروژه تخصصی برای ایجاد یک سامانه تسلیحاتی کم‌صدا، فشرده و مناسب عملیات نیروهای ویژه بودند. مهم‌ترین ویژگی این خانواده، طراحی همزمان سلاح، مهمات 9 میلیمتری با طول پوکه 39  میلی‌متری و صدا خفه کن  یکپارچه بود؛ رویکردی که آن را از بسیاری از سلاح‌های مجهز به صدا خفه کن متعارف متمایز می‌کند.
نسخه VSS، که نام کامل روسی آن Vintovka Snayperskaya Spetsialnaya به معنای ( تفنگ تک‌تیرانداز ویژه ) است و با لقب Vintorez شناخته می‌شود، اساساً برای شلیک دقیق با کمترین صدا طراحی شد. در مقابل، AS Val یا Avtomat Specialnyj Val، نسخه‌ای با تأکید بیشتر بر قابلیت شلیک خودکار و نقش تهاجمی بود. هر دو سلاح در دهه ۱۹۸۰ توسط TsNIITochMash توسعه یافتند و تولید آن‌ها پس از پذیرش در خدمت شوروی از سال 1987 آغاز شد.

شکل‌گیری نیاز عملیاتی :
ریشه این پروژه را باید در نیاز شوروی به سلاح‌های تخصصی برای عملیات مخفی، عملیات بی صدا، شناسایی و مأموریت‌های نیروهای ویژه جست‌وجو کرد. در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، مشخص شد که سلاح‌ های معمولی کلاشنیکوف، حتی در صورت استفاده از صدا خفه کن برای برخی مأموریت‌های خاص پاسخ کاملی به نیازهای عملیاتی نیروهای ویژه ارائه نمی‌کنند .تجربه شوروی از بررسی سلاح‌ های کم‌صدا نیز در شکل‌گیری این حوزه مؤثر بود. در منابع تاریخی، بررسی تجهیزات یک خلبان آمریکایی هواپیمای جاسوسی U-2 که در سال 1960 سرنگون و دستگیر شد، به‌عنوان یکی از رویدادهایی مطرح شده که توجه مهندسان شوروی را به فناوری سلاح‌ های کم‌صدا جلب کرد. با گذشت زمان، این مطالعات به توسعه خانواده‌ای از مهمات و سلاح‌های تخصصی انجامید .
در اوایل دهه ۱۹۸۰، TsNIITochMash پروژه‌ای را برای ایجاد یک تفنگ ویژه با مهمات زیرصوت آغاز کرد. یکی از نمونه‌های اولیه این مسیر RG-036 بود. توسعه VSS و AS Val در ادامه همین برنامه و با مشارکت طراحانی از جمله پیوتر سردیوکوف و ولادیمیر کراسنیکوف انجام شد.
ایده اصلی : یک سامانه کامل، نه صرفاً یک تفنگ کم صدا .
یکی از مهم‌ترین نکات درباره VSS و AS Val این است که فلسفه طراحی آن‌ها با نصب یک صدا خفه کن روی یک سلاح معمولی تفاوت داشت .
در یک سلاح، صدای شلیک عمدتاً از سه منبع تشکیل می‌شود :
یک : انفجار گازهای خروجی از دهانه
دو : صدای حرکت گلوله
سه : صدای مکانیزم سلاح

اگر گلوله مافوق صوت باشد ( سرعت صوت در سطح زمین در کمترین و بیشترین حالت، بسته به دمای هوا و ارتفاع و شرایط مختلف چیزی بین ۳۲۰ الی ۳۷۰ متر بر ثانیه هست ) عبور گلوله از سرعت صوت نیز یک موج ضربه‌ای ایجاد می‌کند که صدا خفه کن  قادر به حذف آن نیست . ( ببینید زمانیکه گلوله از دهانه سلاح به بیرون پرتاب میشود، اگر سرعتی بیشتر از سرعت صوت داشته باشد بلافاصله حالتی شبیه به شکستن دیوار صوتی ایجاد می‌شود، یعنی گلوله دیوار صوتی را شکسته و صدای نسبتا بلندی ایجاد می‌کند، در این حالت دیگر صدا خفه کن قادر به سرکوب این صدا نیست چون دیگر گلوله در محیط بیرون قرار دارد، به همین دلیل برای سلاح هایی که نیاز به صدای بسیار پایین دارند، از مهمات مخصوصی استفاده می‌کنند که سرعتی کمتر از سرعت صوت داشته باشد، یعنی سرعت گلوله کمتر از ۳۲۰ متر بر ثانیه باشد، برای مثال شما الان در سلاح های تهاجمی که سرعت دهانه ای معادل ۸۰۰ متر بر ثانیه یا بیشتر دارند، حتی اگر بهترین صدا خفه کن  را هم در اختیار داشته باشید اما به هرحال صدای شلیک نسبتا بلند خواهد بود چون حتی اگرصدا خفه کن اسلحه موفق به خفه کردن کامل صدای گازهای خروجی از سلاح شود، اما طبیعتا نمی‌تواند صدای شکستن دیوار صوتی در محیط بیرونی را خفه کند، بنابراین در این حالت شما به هرحال صدای شکسته شدن دیوار صوتی را خواهید شنید )
طراحان شوروی برای حل این مسئله از مهمات 39*9 میلی‌متری با گلوله سنگین و سرعت زیرصوت استفاده کردند. پس VSS و AS Val از ابتدا به‌ عنوان یک مجموعه شامل سلاح، مهمات و سامانه صدا خفه کن شلیک طراحی شدند .این نکته یکی از دلایل اصلی تفاوتVintorez با یک اسلحه معمولی مجهز به صدا خفه کن است .

مهمات 9×39 میلی‌متری :

قلب این سامانه، مهمات 9×39 میلی‌متری است. این فشنگ برای ایجاد ترکیبی از سرعت زیرصوت، جرم بالای گلوله و انرژی مناسب در بردهای کوتاه و تقریبا کوتاه توسعه یافت .
یکی از مهم‌ترین انواع این خانواده SP-5 یا 7N8 بود که برای شلیک دقیق‌تر طراحی شد. در کنار آن، SP-6 یا 7N9 قرار داشت که دارای هسته سخت و برای افزایش قابلیت نفوذ در برابر اهداف دارای حفاظت طراحی شده بود.

سرعت دهانه معمولاً در محدوده حدود 290 تا 300 متر بر ثانیه قرار دارد. این سرعت عمداً پایین نگه داشته شده تا گلوله زیر سرعت صوت باقی بماند. ( به همان دلیلی که در بالا گفته شد )
در مقابل، جرم زیاد گلوله باعث می‌شود 9×39 از نظر بالستیکی با مهمات سبک‌تر و سریع‌تر خانواده 5.45×39 یا 5.56×45 تفاوت قابل‌توجهی داشته باشد. نتیجه این است که برد مؤثر آن محدودتر است، اما در محدوده‌ای که برای آن طراحی شده، ترکیبی از صدای بسیار پایین، جرم گلوله و اثرگذاری قابل‌توجه ارائه می‌دهد.

مدل VSS Vintorez :

نسخه VSS اساساً نسخه دقیق‌تر و تخصصی‌تر خانواده است. این سلاح برای مأموریت‌هایی طراحی شد که در آن شلیک کم‌صدا و در عین حال دقیق اهمیت داشت.
طول کلی VSS حدود 894 میلی‌متر و طول لوله آن حدود 200 میلی‌متر است. وزن سلاح خالی حدود 2.6 کیلوگرم و از خشاب‌های 10 و 20 تیری برای آن استفاده می‌شود .
در نسخه کلاسیک، VSS دارای قنداق ثابت چوبی با طراحی مناسب تیراندازی است و تا حدودی امکان نصب تجهیزات اپتیکی را نیز دارد دارد. یکی از ترکیب‌های شناخته‌شده آن، استفاده از دوربین PSO-1-1 است که برای بالستیک مهمات 9×39 تنظیم شده بود.نکته مهم این است که عنوان ( تفنگ تک‌تیرانداز ) در مورد VSS نباید با مفهوم تفنگ تک‌تیرانداز دوربرد مدرن اشتباه گرفته شود. VSS بیشتر یک سلاح ویژه برای تیراندازی دقیق در برد کوتاه و تقریبا کوتاه است، تا اینکه جایگزینی برای تفنگ‌های تک‌تیرانداز دوربرد باشد .
مدل AS Val :
نسخه AS Val از نظر معماری بسیار نزدیک به VSS است، اما فلسفه عملیاتی آن متفاوت است .نسخه AS Val برای واحدهای ویژه ای طراحی شده که علاوه بر شلیک کم‌صدا، به قابلیت شلیک خودکار و تحرک بیشتر نیاز داشتند. بنابراین به جای قنداق ثابت VSS، از قنداق فلزی تاشو استفاده می‌کند .طول AS Val با قنداق باز حدود 875 میلی‌متر و با قنداق جمع‌شده حدود 615 میلی‌متر است. وزن خالی آن حدود 2.5 کیلوگرم و طول لوله آن هم حدود 200 میلی‌متر است. نرخ آتش آن بر روی کاغذ حدود 800 تا 900 گلوله در دقیقه می‌باشد و سرعت دهانه مهمات در حدود 295 متر بر ثانیه قرار دارد .مدل AS Val معمولاً با خشاب 20 تیری شناخته می‌شود، اگرچه خشاب‌های دیگر خانواده 39*9 نیز در برخی پیکربندی‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌اند .
ساز و کار مکانیکی :
از نظر عملکرد مکانیکی، خانواده VSS/Val از سامانه گاز و گلنگدن چرخشی استفاده می‌کند و در بسیاری از جنبه‌ها تحت تأثیر معماری سلاح‌های کلاشنیکوف قرار دارد .گاز حاصل از شلیک، انرژی لازم برای چرخه مکانیزم را تأمین می‌کند. گلنگدن پس از طی چرخه لازم، قفل و باز می‌شود و سلاح برای شلیک بعدی آماده می‌گردد .این انتخاب از یک جهت منطقی بود چرا که نیروهای شوروی تجربه بسیار گسترده‌ای با سامانه‌های گاز محور و گلنگدن چرخشی داشتند و استفاده از معماری آشنا و اثبات شده می‌توانست قابلیت اطمینان و نگهداری میدانی را افزایش دهد .در عین حال، VSS و AS Val کپی ساده‌ای از AK نیستند. ابعاد، مهمات، لوله، سامانه کاهش صدا و بسیاری از اجزای آن‌ها متناسب با مأموریت تخصصی خودشان طراحی شده‌اند .

سامانه صدا خفه کن یکپارچه :
شاید شاخص‌ترین ویژگی ظاهری VSS و AS Val، محفظه بزرگ و یکپارچه جلوی سلاح باشد .در این خانواده، صدا خفه کن  یک قطعه جانبی ساده نیست؛ بلکه با ساختار لوله و مسیر گازها در ارتباط است. بخشی از گازهای حاصل از شلیک از منافذ موجود در بخش جلویی لوله وارد محفظه اطراف آن می‌شود. گازها سپس در مجموعه محفظه‌ های کاهش‌ دهنده سرعت و فشار منبسط می‌شوند .این معماری باعث می‌شود حجم قابل‌توجهی از گازهای داغ، پیش از خروج از سلاح مدیریت شود و در نتیجه صدای ناشی از شلیک کاهش یابد .در عین حال، یک نکته مهم هم وجود دارد: VSS و AS Val ( بی‌صدا ) نیستند. هیچ سلاح گرم متعارفی کاملاً بی‌صدا نیست. صدای عملکرد قطعات مکانیکی، برخورد گلنگدن و صدای محیطی همچنان وجود دارد. مزیت اصلی این خانواده، کاهش قابل‌توجه امضای صوتی و نوری شلیک است .
تفاوت VSS و AS Val :
با وجود شباهت زیاد، این دو سلاح برای یک نقش کاملاً یکسان طراحی نشده‌اند .
نسخه VSS بیشتر روی شلیک دقیق و کنترل‌شده تمرکز دارد. قنداق ثابت، استفاده معمول‌تر از خشاب‌های کوچک‌تر و امکان استفاده از اپتیک مناسب با آن نقش هماهنگ است .
و نسخه AS Val نیز بیشتر یک سلاح تهاجمی ویژه است. قنداق تاشو، قابلیت شلیک خودکار و طراحی مناسب برای حمل در فضاهای محدود، آن را برای نیروهایی که ممکن است از عملیات شناسایی به درگیری نزدیک منتقل شوند، مناسب‌تر می‌کند .در واقع می‌توان گفت VSS و AS Val دو پاسخ متفاوت به یک نیاز مشترک هستند: درگیری مؤثر در برد کوتاه و تقریبا متوسط با حداقل امضای صوتی و حرارتی ممکن.

سابقه خدمت و استفاده عملیاتی :
خانواده VSS و AS Val در اواخر دهه ۱۹۸۰ وارد خدمت شوروی شدند و در اختیار واحدهای ویژه، نیروهای امنیتی و برخی یگان‌های تخصصی قرار گرفتند .پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این سلاح‌ها نیز وارد خدمت نیروهای مسلح و سازمان‌های امنیتی روسیه شدند. استفاده از آن‌ها در درگیری‌های قفقاز شمالی، به‌ویژه جنگ‌های چچن، یکی از بخش‌های مهم سابقه عملیاتی این خانواده است .در سال‌های بعد، تصاویر و گزارش‌هایی از استفاده آن‌ها در سایر درگیری‌های منطقه‌ای و از سوی نیروهای ویژه منتشر شد. همچنین AS Val و VSS در جریان جنگ روسیه و اوکراین نیز در تصاویر و گزارش‌های مربوط به تجهیزات نیروهای دو طرف مشاهده شده‌اند .با این حال، این سلاح‌ها هیچ‌گاه جایگزین سلاح‌های استاندارد پیاده‌نظام روسیه مانند خانواده AK نشدند. علت نیز روشن است: VSS و AS Val برای یک مأموریت بسیار خاص طراحی شده‌اند و مهمات 9×39 آن‌ها نیز تخصصی‌تر و محدودتر از مهمات استاندارد سلاح‌های پیاده‌نظام است .

خانواده و مشتقات :
اهمیت پروژه تنها به VSS و AS Val محدود نشد. تجربه حاصل از این خانواده به توسعه سلاح‌های دیگری مانند SR-3 Vikhr نیز کمک کرد .مدل SR-3 یک سلاح بسیار فشرده‌تر بود که همچنان از مهمات 9×39 استفاده می‌کرد و برای نیروهایی که به ابعاد بسیار کوچک‌تر نیاز داشتند توسعه یافت .همچنین بعدها نسخه‌های مدرن‌شده‌ای از VSS و AS Val با تغییرات مربوط به تجهیزات نصب‌شونده، ارگونومی و برخی اجزای سازه‌ای ارائه شدند .این روند نشان می‌دهد که ایده اصلی 39*9 و سلاح‌های کم‌صدای ویژه، صرفاً یک پروژه محدود متعلق به دهه ۱۹۸۰ نبود، بلکه به یک خانواده تسلیحاتی تبدیل شد .

نقاط قوت و محدودیت‌ها :
مهم‌ترین مزیت VSS و AS Val، ترکیب چند ویژگی در یک سامانه است : صدای شلیک بسیار کاهش‌ یافته، ابعاد نسبتاً فشرده، قابلیت استفاده از مهمات سنگین زیرصوت و امکان استفاده از مهمات تخصصی برای اهداف دارای حفاظت .در مقابل، این خانواده محدودیت‌های مشخصی نیز دارد .

اولین محدودیت، برد مؤثر نسبتاً محدود در مقایسه با تفنگ‌های تهاجمی استاندارد است. مهمات سنگین و زیرصوت 9 میلیمتری افت مسیر بیشتری نسبت به مهمات سبک پرسرعت دارد .
دومین محدودیت، جرم و حجم مهمات است. گلوله سنگین باعث می‌شود تعداد مشخصی از فشنگ‌ها وزن بیشتری نسبت به بسیاری از مهمات استاندارد پیاده‌نظام داشته باشند . (برای مثال در سلاح های تهاجمی متعارف شاهد خشاب های ۳۰ فشنگه هستیم درحالیکه در این خانواده، هر خشاب به زحمت دارای ۲۰ فشنگ می‌باشد )
سومین محدودیت، تخصصی بودن سامانه است. VSS و AS Val برای یک مأموریت خاص، فوق‌العاده مناسب طراحی شده‌اند، اما همین تخصص باعث می‌شود برای بسیاری از نقش‌های عمومی پیاده‌نظام گزینه استاندارد نباشند .

چرا این خانواده هنوز مهم است؟
اهمیت تاریخی VSS و AS Val بیش از آنکه به تعداد تولید یا استفاده گسترده مربوط باشد، به فلسفه طراحی آن‌ها مربوط است .طراحان شوروی به جای اینکه یک تفنگ معمولی را انتخاب و سپس یک صدا خفه کن به آن اضافه کنند، مسئله را از ابتدا به شکل یک سامانه کامل دیدند :
مهمات زیرصوت + سلاح اختصاصی + صدا خفه کن یکپارچه + اپتیک مناسب + نقش عملیاتی مشخص.
این رویکرد باعث شد محصول نهایی ویژگی‌هایی داشته باشد که با تغییر ساده یک سلاح استاندارد به دست نمی‌آمد .از این منظر، VSS و AS Val نمونه‌ای مهم از مهندسی تسلیحات شوروی هستند؛ محصولاتی که برای یک نیاز بسیار مشخص و ویژه ساخته شدند و به جای تلاش برای برآورده کردن تمام مأموریت‌های یک سرباز، روی یک حوزه تخصصی تمرکز کردند، یعنی عملیات‌هایی ویژه با کمترین امضای صوتی و حرارتی ممکن .

جمع‌بندی :

مدل‌های VSS Vintorez و AS Val را می‌توان یکی از منحصربه‌ فرد ترین خانواده‌های سلاح انفرادی شوروی در نیمه دوم قرن بیستم دانست. این دو سلاح در دهه ۱۹۸۰ و در پاسخ به نیاز نیروهای ویژه برای یک سامانه کم‌صدا، فشرده و مؤثر در برد کوتاه توسعه یافتند.مدل VSS نقش دقیق‌تر و تخصصی‌تر خانواده را بر عهده گرفت، در حالی که AS Val با قنداق تاشو و قابلیت شلیک خودکار برای نقش تهاجمی‌تر طراحی شد. هر دو از مهمات 39*9 میلی‌متری زیرصوت استفاده می‌کنند و سامانه کاهش صدای آن‌ها از ابتدا بخشی از طراحی اصلی سلاح بوده است .
در نهایت، دلیل ماندگاری این خانواده را باید در یک ویژگی اصلی جست‌وجو کرد: هماهنگی میان مهمات، مکانیزم سلاح و سامانه کاهش صدا. VSS و AS Val نمونه‌ای روشن هستند از اینکه وقتی یک سلاح از ابتدا برای یک مأموریت مشخص طراحی شود، می‌توان مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را به شکلی ایجاد کرد که دستیابی همزمان به آن‌ها با یک سلاح عمومی بسیار دشوارتر باشد .

مشخصات فنی :

کشور سازنده : اتحاد جماهیر شوروی

طراح اصلی : TsNIITochMash

سال ورود به خدمت : ۱۹۸۷ میلادی

کالیبر : ۹ میلیمتر با پوکه ۳۹ میلیمتری

طول لوله : ۲۰۰ میلیمتر

طول کلی : ۸۹۴ میلیمتر در مدل وینتورز و ۸۷۵ میلیمتر در مدل اس ول

طول با قنداق جمع شده : مدل وینتورز فاقد قنداق جمع شونده و مدل اس ول ۶۱۵ میلیمتر در حالت قنداق بسته

وزن خالی و بدون خشاب : حدود ۲۵۰۰ گرم

خشاب : ۱۰ و ۲۰ تیر

سرعت دهانه : بین ۲۹۰ الی ۲۹۵ متر بر ثانیه ( کمتر از سرعت صوت )

نرخ آتش : روی کاغذ ۸۰۰ الی ۹۰۰ تیر در دقیقه

سامانه عملکرد : گازی و گلنگدن چرخشی

نوع صدا خفه کن : یکپارچه با سلاح و غیرقابل جدا شدن توسط کاربر