موشک سبکوزن چندمنظوره مارتلت (LMM)
موشک سبکوزن چندمنظوره مارتلت (Lightweight Multirole Missile-LMM) که در نیروی دریایی بریتانیا با نام مارتلت (Martlet) شناخته میشود، یک سامانه موشکی دقیقزن و چندمنظوره است که توسط شرکت تالس (Thales) در بلفاست تولید میشود. این موشک با وزن ۱۳ کیلوگرم و طول ۱٫۳ متر، قابلیت شلیک از سکوهای هوایی، زمینی و دریایی را داشته و برای مقابله با طیف وسیعی از تهدیدات شامل پهپادها، بالگردها، قایقهای تندرو و خودروهای زرهی سبک طراحی شده است. مارتلت در سال ۲۰۲۱ به خدمت گرفته شد و از اکتبر ۲۰۲۵ به قابلیت عملیاتی کامل دست یافته است . این مقاله به بررسی تاریخچه، مشخصات فنی، قابلیتهای عملیاتی و نقش این موشک در معادلات دفاعی مدرن میپردازد.
در دهههای اخیر، ماهیت تهدیدات نظامی دستخوش تغییرات اساسی شده است. ظهور پهپادهای کوچک و ارزانقیمت، قایقهای تندروی تهاجمی و تهدیدات نامتقارن، نیاز به سامانههای دفاعی جدیدی را ایجاد کرده که ضمن داشتن دقت بالا، از نظر اقتصادی نیز مقرونبهصرفه باشند. موشک مارتلت پاسخی به این نیاز است؛ یک موشک هوشمند، سبکوزن و چندمنظوره که میتواند از پلتفرمهای مختلف شلیک شده و انواع اهداف هوایی، زمینی و دریایی را منهدم کند.
تاریخچه توسعه این موشک به سامانههای پدافند هوایی قبلی مانند استاربرست (Starburst) بازمیگردد و تالس با استفاده از دادههای آیرودینامیکی این موشکها، توانست یک سامانه جدید و کارآمد را با هزینهای مناسب توسعه دهد .
مارتلت با طول ۱٫۳ متر و قطر ۷۶ میلیمتر، یکی از جمعوجورترین موشکهای تاکتیکی جهان محسوب میشود . وزن کل موشک ۱۳ کیلوگرم (۲۹ پوند) است که حملونقل و استفاده از آن را بر روی سکوهای مختلف آسان میسازد .این موشک دارای موتور دو مرحلهای با سوخت جامد است که حداکثر سرعت آن را به بیش از ۱٫۵ ماخ (حدود ۱٬۸۴۰ کیلومتر بر ساعت یا ۵۱۰ متر بر ثانیه) میرساند . طراحی موتور دو مرحلهای به مارتلت اجازه میدهد در عین حفظ سرعت بالا، شعاع عملیاتی مؤثر بیشتری نسبت به موشکهای مشابه مانند استارستریک (Starstreak) داشته باشد .کلاهک مارتلت از نوع انفجار شکافنده (HE blast fragmentation) همراه با کلاهک خرج گود ضد زره (shaped charge) با وزن ۳ کیلوگرم است . این طراحی ترکیبی به آن امکان میدهد هم در برابر اهداف هوایی (با استفاده از فیوز مجاورتی لیزری) و هم در برابر اهداف زرهی سبک (با استفاده از کلاهک خرج گود ) مؤثر باشد .
مارتلت از سامانه هدایت چندحالته پیشرفتهای بهره میبرد که قابلیت انطباق با انواع مأموریتها را فراهم میکند :
حالت A: هدایت نیمهفعال لیزری + هدایت پرتو لیزری (SAL+LBR) – مناسب برای هدایت متحرک و ثابت
حالت B: هدایت فروسرخ (IR Terminal Homing) – برای اهداف با ردپای حرارتی
حالت C: هدایت فروسرخ تصویری (IIR Terminal Homing) – دقت بالاتر در تشخیص هدف حرارتی
حالت D: هدایت اینرسی + GPS (INS+GPS) – برای حملات مستقل از دید مستقیم
این سامانه هدایت چندحالته به اپراتور اجازه میدهد بسته به نوع هدف و شرایط میدان نبرد، بهترین روش هدایت را انتخاب کند.
برد عملیاتی مارتلت بیش از ۶ کیلومتر (۳٫۷ مایل دریایی) است . در شلیکهای هوایی، این برد میتواند به حدود ۸ تا ۹ کیلومتر نیز برسد . سرعت بالای موشک (۱٫۵ ماخ) و قابلیت مانورپذیری بالا، آن را به یک سلاح مؤثر در برابر اهداف سریعالسیر تبدیل کرده است .
مارتلت از تنوع بسیار بالایی در سکوهای پرتاب برخوردار است :
هوایی: بالگرد آگوستاوستلند AW159 وایلدکت (Wildcat)، پهپادهای اسکیبل کاپتر S-100، بیایئی فیوری، تالس واچکیپر WK450 و پهپاد جکال (در حال توسعه).بالگرد ویلدکت به دلیل سبکی و کوچکی این موشک میکتواند تا 20 تیر از این موشک را حمل کند
زمینی: پرتابگرهای دوشپرتاب(لانچر استاندارد سیستم استار استریک که دارای سامانه نشانگذار لیزری است ، خودروهای چرخدار (رپید رنجر)، سامانه رپید سنتری، خودروهای زرهی استورمر (Stormer)
سامانههای(رپید رنجر) RapidRanger و (رپید سنتری) Rapid Sentry هر دو توسط شرکت تالس بریتانیا توسعه یافتهاند و از نظر بخش درگیری، شباهت بسیار زیادی به یکدیگر دارند، اما در سطح سامانه تفاوتهای مهمی میان آنها وجود دارد.رپید رنجر در اصل یک برجک یا لانچر سبک و سرنشینندار است که روی خودروهای تاکتیکی نصب میشود. این سامانه به حسگرهای الکترواپتیکی روز و شب مجهز بوده و از یک سیستم نشان گذار لیزری بهره می برد و دوربین اپتیکی توان کشف و تعقیب خودکار هدف را دارد و معمولاً چهار فروند موشک استار استریک یا مارتلت (LMM) را حمل میکند. رپید رنج میتواند با استفاده از حسگرهای خود، اهداف را بهصورت مستقل کشف، رهگیری و درگیر کند.
در مقابل، رپید سنتری یک سامانه کامل پدافند هوایی کوتاهبرد است که کل رپید رنجر را با رادار، سامانه فرماندهی و کنترل (C2) و شبکه ارتباطی یکپارچه میکند. در این حالت، اطلاعات هدف میتواند از رادار یا سایر حسگرها دریافت شده و بدون نیاز به جستجوی مستقل توسط لانچر، عملیات درگیری انجام شود.
بنابراین، هر دو سامانه از لانچر، سامانه اپتیکی و موشکهای یکسان استفاده میکنند و توان درگیری آنها تفاوت محسوسی ندارد. تفاوت اصلی در این است که رپید رنجر یک لانچر مستقل محسوب میشود، در حالی که رپید سنتری یک سامانه شبکهمحور و یکپارچه پدافند هوایی است که رپید رنجر تنها یکی از اجزای آن بهشمار میرود.
به بیان ساده، اگر رپید رنجر را «تیرانداز» سامانه در نظر بگیریم،رپید سنتری مجموعهای شامل «تیرانداز، رادار، فرماندهی و کنترل و شبکه ارتباطی» است که توان عملیاتی و آگاهی محیطی بسیار بیشتری را در اختیار کاربر قرار میدهد.
دریایی: شناورهای سطحی از جمله ناوچههای تایپ ۲۳ به عنوان یک سلاح برای مقابل با اهداف پایین پرواز و شناورهای تندرو که ترکیبی از این موشک و توپ30 میلیمتری خودکار است
مارتلت برای مقابله با طیف گستردهای از اهداف طراحی شده است :پهپادها، بالگردها و هواپیماهای سبک، قایقهای تندروی تهاجمی (FIAC)، شناورهای گشتی، جتاسکیها و حتی شناورهای بزرگتر (با هدف تخریب سامانههای حیاتی)، خودروهای زرهی سبک، خودروهای زرهپوش (APC)، تأسیسات ثابت و اهداف در محیط شهری (با حداقل آسیب جانبی)
مارتلت در سال ۲۰۲۱ به خدمت نیروهای مسلح بریتانیا درآمد و نخستین بار در جریان مأموریت گروه ناوگان هواپیمابر ملکه الیزابت در خلیج بنگال به کار گرفته شد . این موشک در چارچوب برنامه FASGW (Future Anti-Surface Guided Weapon) به نیروی دریایی سلطنتی تحویل داده شد .در اکتبر ۲۰۲۵، پس از انجام آزمایشهای گسترده روز و شب در سواحل ولز و سواحل مدیترانه فرانسه، مارتلت به قابلیت عملیاتی کامل (Full Operating Capability) دست یافت . در این آزمایشها که در چارچوب ناتو و با شرکت جنگندههای رافال فرانسوی انجام شد، مارتلت توانست پهپادهای متحرک و قایقهای بدون سرنشین را با موفقیت منهدم کند .
صدها فروند از موشکهای مارتلت به عنوان بخشی از برنامه کمک نظامی بریتانیا به اوکراین ارسال شده است و این موشکها در جنگ روسیه و اوکراین مورد استفاده قرار گرفتهاند . به گزارش منابع، اوکراینیها از مارتلت به عنوان سلاح دوشپرتاب علیه پهپادها و بالگردهای روسی با موفقیت استفاده کردهاند .
مارتلت نقش کلیدی در خنثیسازی حملات پهپادی در خاورمیانه ایفا کرده است. به گزارش وزارت دفاع بریتانیا، بیش از ۱۰۰ پهپاد ایرانی با استفاده از این موشک منهدم شدهاند که از جمله توسط تیراندازان نیروی هوایی سلطنتی با استفاده از سامانه پدافندی Rapid Sentry انجام شده است.بالگردهای وایلدکت مستقر در قبرس نیز از مارتلت برای حفاظت از پایگاههای بریتانیا در برابر تهدیدات پهپادی استفاده میکنند .
موشک مارتلت توسط شرکت تالس در کارخانه بلفاست، ایرلند شمالی تولید میشود. از سال ۲۰۲۲، تالس توانایی تولید خود را چهار برابر افزایش داده است و این پروژه از حدود ۷۰۰ شغل ماهر در این منطقه حمایت میکند .
کاربران و چشم انداز جهانی موشک مارتلت
موشک چندمنظوره سبک (LMM) مارتلت با قابلیتهای منحصربهفرد و هزینه مقرونبهصرفه، توجه بسیاری از کشورها را به خود جلب کرده است. در ادامه، کاربران فعلی و مشتریان آینده این سامانه بر اساس اطلاعات ارائهشده معرفی میشوند:
کاربران فعلی
عربستان سعودی:از این موشک به عنوان بخشی از سامانه پدافند هوایی شیکرا (Shikra) استفاده میکند.
******سامانه پدافند هوایی «شیکرا»
سامانه پدافند هوایی شیکرا (Shikra) یکی از مهمترین پروژههای دفاعی عربستان در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰ است که با همکاری شرکت صنایع نظامی عربستان (SAMI) و شرکت تالس فرانسه توسعه یافته است. هدف از این پروژه، ایجاد یک سامانه پدافند هوایی کوتاهبرد متحرک برای مقابله با تهدیداتی مانند پهپادها، بالگردها، موشکهای کروز و هواگردهای ارتفاع پایین و همچنین کاهش وابستگی عربستان به واردات تجهیزات نظامی است.
شیکرا یک سامانه SHORAD شبکهمحور است که برای تکمیل لایههای دفاعی سامانههای دوربردی مانند پاتریوت و تاد طراحی شده است. این سامانه از رادار Ground Master 200 (GM200) با برد کشف تا ۳۵۰ کیلومتر، سامانه فرماندهی و کنترل و لانچر رپید رنج بهره میبرد.
لانچر رپید رنج مجهز به سامانه الکترواپتیکی روز و شب بوده و میتواند موشکهای استار استریک و مارتلت (LMM) را با برد درگیری حدود ۸ کیلومتر شلیک کند. برخلاف تصور رایج، شیکرا از سامانه رپید سنتری استفاده نمیکند، بلکه رپید رنج بهعنوان بخش درگیری آن، در قالب یک سامانه بومی و شبکهمحور با رادار GM200 و سامانه فرماندهی و کنترل عربستان یکپارچه شده است.
یکی از مهمترین اهداف این پروژه، انتقال فناوری و تولید داخلی تجهیزات است. بر اساس برنامه مشترک SAMI و تالس، قرار است بخش عمدهای از اجزای سامانه، از جمله رادار GM200 و موشکهای مارتلت ، در داخل عربستان تولید شوند و مراکز تخصصی ساخت رادار و سامانههای پدافند هوایی در این کشور ایجاد شود.
سامانه شیکرا در رزمایش Red Sands 2025 که با محوریت مقابله با پهپادها برگزار شد، مورد آزمایش قرار گرفت و گزارشها حاکی از آن است که تاکنون دستکم ۱۲ آتشبار از این سامانه به نیروهای پدافند هوایی سلطنتی عربستان تحویل داده شده است.****
بریتانیا:اصلیترین کاربر مارتلت است که ۱۰۰۰ موشک از این نوع را سفارش داده است. این موشکها از می ۲۰۲۱ به صورت عملیاتی با بالگردهای نیروی دریایی سلطنتی به کار گرفته شدهاند و از اکتبر ۲۰۲۵ به قابلیت عملیاتی کامل (FOC) دست یافتهاند.
اوکراین: دومین کاربر بزرگ این موشک است که در جنگ با روسیه از آن در نقش سطحبههوا استفاده میکند. بریتانیا در مجموع ۵۶۵۰ موشک (۶۵۰ فروند اولیه و ۵۰۰۰ فروند اضافی در مارس ۲۰۲۵) برای تأمین نیازهای دفاعی اوکراین سفارش داده است.
اندونزی: نخستین سفارش خود را در ژوئن ۲۰۱۴ ثبت کرده و تعداد نامشخصی از این موشکها را در اختیار دارد. حضور آن در مارس ۲۰۲۲ در تمرینات گردان چهاردهم توپخانه پدافند هوایی (Yonarhanud-14) مشاهده شده است.
کاربران آینده
هند: در تاریخ ۹ اکتبر ۲۰۲۵، قراردادی به ارزش ۴۶۸ میلیون دلار برای خرید و تولید داخلی این موشکها در شهر بلفاست (با مشارکت صنایع دفاعی هند) منعقد کرده است.
تایوان (جزیره): در سپتامبر ۲۰۲۳، تعداد ۱۶۰ فروند پهپاد جکال (Jackal) مجهز به موشکهای LMM را خریداری کرده است.
.
مزایای راهبردی
هزینه مؤثر
با قیمت حدود ۵۰٬۰۰۰ دلار در هر موشک، مارتلت گزینهای اقتصادی برای مقابله با پهپادهای ارزانقیمت محسوب میشود و از نظر هزینه اثربخشی، جایگزین مناسبی برای موشکهای گرانقیمتتر است .
مصونیت در برابر اقدامات متقابل الکترونیکی
سامانه هدایت پرتو لیزری مارتلت در برابر اقدامات جنگ الکترونیک و شلیک فریبهای حرارتی (فلیر) مقاوم است، زیرا اپراتور تا لحظه برخورد، موشک را کنترل میکند .
نقش در بازدارندگی
مارتلت با قابلیت استقرار روی سکوهای مختلف، به عنوان یک عامل بازدارنده مؤثر در برابر تهدیدات نامتقارن عمل میکند و توانایی دفاع از ناوگانها، پایگاهها و مناطق ساحلی را فراهم میآورد .
موشک سبکوزن چندمنظوره مارتلت نمونهای برجسته از نوآوری در صنایع دفاعی بریتانیا محسوب میشود. این سامانه با ترکیب مشخصات فنی برجسته (وزن کم، سرعت بالا، برد مناسب)، سامانه هدایت چندحالته و قابلیت پرتاب از سکوهای متنوع، پاسخگوی نیازهای دفاعی قرن بیست و یکم است. تجربه موفق آن در اوکراین و خاورمیانه نشاندهنده کارایی بالای این موشک در مقابله با تهدیدات نوظهور مانند پهپادها است. با افزایش تولید و قراردادهای صادراتی متعدد، مارتلت به یکی از ستونهای اصلی استراتژی دفاعی بریتانیا و متحدانش تبدیل شده و نقش مهمی در معادلات امنیتی منطقه خاورمیانه و اروپا ایفا میکند.
عبدالحمید تارخ
