موشک ضد تانک مالیوتکا

موشک ضد تانک 9M14 Malyutka با کد ناتو AT-3 Sagger یکی از نخستین سامانه‌های ضد زرهِ قابل حملِ ارتش شوروی بود که در اوایل دوره جنگ سرد طراحی و تولید شد و همچنان به شکل گسترده ای در خدمت است. این موشک را می‌توان نقطه آغازی برای نسل گسترده‌تر موشک‌های هدایت‌شونده ضد تانک در شوروی دانست و نقش مهمی در تحولات فناوری ضد تانک ایفا کرد.

در سال ۱۹۶۱، دفتر طراحی Kolomna Machine Design Bureau (KBM) مأمور طراحی این موشک شد و با انجام آزمایش‌هایی تا پایان سال ۱۹۶۲ موفق به برآورده‌سازی معیارهایی چون برد، وزن و نفوذ زره مورد نظر گردید.در ۱۶ سپتامبر ۱۹۶۳، این سامانه رسماً وارد خدمت ارتش شوروی شد.

هدف از ساخت مالیتوکا پاسخ به نیاز ارتش شوروی برای سلاحی بود که توان مقابله با تانک‌ها و خودروهای زرهی دشمن را در عین قابلیت حمل توسط پیاده‌نظام یا نصب بر روی خودروهای سبک داشته باشد. معیارهایی چون برد تا حدود ۳۰۰۰ متر، نفوذ در حدود ۲۰۰ میلی‌متر زره در زاویه ۶۰ درجه و وزن کم (حدود ۱۰ کیلوگرم) برای این پروژه تعیین شده بودند.

با ورود این سامانه، دوران جدیدی در عرصه جنگ ضد زره آغاز شد؛ جایی که پیاده‌نظام قادر شدند با استفاده از موشک‌های هدایت‌شونده، تانک‌ها را در بردهای طولانی‌تر هدف قرار دهند نه صرفاً با راکت‌های بدون هدایت که نهایت 200 متر برد داشتند

موشک مالیوتکا موشکی با بدنه استوانه‌ای، بالچه‌ها و سطوح پایداری تا‌شونده برای حمل در جعبه حمل است . طول معمول بین 860 تا 883 میلی‌متر و قطر حدود 119–125 میلی‌متر گزارش شده؛ وزن بسته به نسخه بین 10 تا 13.5 کیلوگرم است (بسته به نوع و وزن کلاهک). این ابعاد باعث شده موشک قابل‌حمل توسط پیاده‌نظام و قابل نصب روی لانچرهای کوچک و خودروهای سبک باشد

مالیوتکا از پیشرانهٔ راکتی سوخت جامد استفاده می‌کند و دارای چهار بالچه هدایت و تعدل در انتهای بدنهاست که به شکل تا شد در میایند تا حمل ان اسانتر باشد.هدایت در نسخه نخست MCLOS بوده؛ یعنی اپراتور با دید مستقیم موشک و هدف، از طریق اهرم (joystick) دستورات الکتریکی/الکترونیکی را به موشک ارسال می‌کرد .این فرامین از طریق دو رشته سیم به موشک منتقل می شود . در عمل اپراتور باید هم‌زمان موشک با کمک شعله انتهایش بینند و ان را در یک خط مستقیم با هدف قرار دهد .این روش هدایت کار سخت و تحت تأثیر دید، نور و تجربهٔ تیرانداز بود و احتمال برخورد به هدف در برد بالای 500 متر حدود 50 درصد و حتی متر بود

نسخه‌های بعدی یعنی نسخه 9M14P Malyutka-P که از اوائل دهه 1970 وارد خدمت شد و امروزه متداول ترین نسخه موجود است دارای سیستم هدایت SACLOS بود . در SACLOS اپراتور تنها نشانگر هدفگیر را بر روی هدف نگه میداشت و سامانه خودِ ردیابی موشک را بر خط دید تنظیم می‌کند، بنابراین هدایت دقیق‌تر و فشار کاری اپراتور کمتر می‌شود.در این روش احتمال برخورد بالای 90 درصد بود

نکتهٔ کلیدی: همهٔ نسخه‌ها از هدایت سیمی (wire guidance) استفاده می‌کنند — یعنی دستورات کنترلی از طریق سیمی که هنگام پرواز از عقب موشک رها می‌شود، به موشک منتقل می‌گردد (این ویژگی محدودیت‌هایی دارد: برد سیم، نویز الکترونیکی و امکان پارگی سیم).

 کمترین برد مالیوتکا 500 متر و ماکزیمم حدود 2,500–3,000 متر؛ نسخه‌های ارتقاء یافته نیز همان بازهٔ عملیاتی را حفظ کردند اما با کنترل و دقت بهتر در کل برد..این موشک با سرعت بین 100 تا 130 متر بر ثانیه است پرواز میکند

مالیتوکا در طول عمرش چند نوع کلاهک داشته؛ ارتقاءهای مهم روی کلاهک برای مقابله با زره واکنشی (ERA) و تانک‌های مدرن انجام شد:

• کلاهک HEAT تک مرحله ای (نسخه‌های اولیه): وزن کلاهک‌های اولیه کوچک و نفوذ گزارش‌شده برای نسخه‌های ابتدایی معمولاً 200 تا 400 میلی‌متر معادل زره فولادی بسته به نسخه ذکر شده است
• کلاهک با نوکِ فاصله‌گذار: نسخه پی این موشک دارای کلاهک بهبود یافته با توان نفوذ در 500 تا 520 میلیمتر زره بود
• کلاهک دو مرحله ای ضد زره خرج گود .رای مقابله با زره وانش دهنده .این نسخه در دهه1980 با معرفی مالیوتکا -2 ام وارد خدمت شد و دارای دو سر جنگی پشت سر هم بود که بین 720 تا1000 میلیمتر توان نفوذ داشت .وزن کلاهک این نسخه حدود 4.2 کیلوگرم بود که از وزن 3.5 کیلوگرم نسخه قبلی بیشتر بود
• کلاهک‌های تریموباریک برخی نمونه‌های ویژهٔ ضد نفر و استفاده در نبرد شهری و فضای بسته و ضد ساختمان با کلاهک ترموباریک تولید شده‌اند.

نسخهٔ اولیه به‌شکل یک بستهٔ حمل‌ونقلی شبیه یک چمدان (ریل پرتاب کوچک با پایه ریل ) بود که نیروی پیاده‌نظام را قادر به پرتاب می‌کرد. یک واحد کنترل (کنسول) می‌تواند به چند لانچر متصل شود و آنها را متوالی شلیک کند .

با وجود اینکه مالیوتکا برای پرتاب توسط نیروهای پیاده ساخته شد ولی به شکل گسترده بر روی خودروهای زرهی نیز نصب شد  ای نمونه نفربر مسلح ‌بی ام پی ۱ یکی از مشهورترین نفربرهای ساخت شوروی مجهز به این موشک بر روی خود بود یک ریل پرتاب بر روی لوله توپ راکتی ۷۳ میلیمتری این خودروی زرهی نصب شده بود مالیوت‌ها از آن شلیک می‌شد

خودرو زرهی هوابرد بی‌ ام دی ۱ نیست که مانند bmp1 دارای توپ راکتی ۷۳ میلیمتری بود بر روی لوله توپ خود یک ریل برای پرتاب این موشک داشت

ولی شوروی بر اساس این موشک یک خودرو مشتق از خودروی زرهی و نفربر brdm۲ بود این سیستم ضد زره که ۹ پی ۱۳۳ مالیوتکا نام داشت دارای ۴ ریل برای پرتاب همزمان ۴ موشک مالیوتکا بود که ر روی سر خودرو قرار داشت و به شکل جمع شونده درون خودرو قرار می‌گرفت این نسخه می‌توانست ۱۴ تا ۱۶ موشک را با خود حمل کند و به شکل گسترده نیز صادر شد

این موشک از بالگرد شلیک شد در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ برخی از بالگردهای روسی مانند بالگردهای ترابری میل ۸ مجهز به این موشک شدند در یوگوسلاوی سابق این موشک تولید شد و بر روی بالگردهای گازل فرانسوی نصب شد

در نسخه‌های MCLOS اپراتور با دید دوربین/چشمی موشک را تعقیب می‌کرد؛ در SACLOS دستگاه ردیابی (بینایی/نوری) موشک را تعقیب و دستورات را خودکار ارسال می‌کرد. برخی سیستم‌ها دارای پریسکوپ 8× یا چشمی با بزرگنمایی برای هدف‌گیری بودند.دقتِ نسخه‌های MCLOS به شدت به مهارت اپراتور و شرایط دید بستگی دارد؛ در نتیجه احتمال خطا در بردِ بلند و شرایط نامساعد بیشتر است در SACLOS دقت را بهبود داد اما مقاومت در برابر ضد‌هدایت الکترونیکی و تأثیرات محیطی (غبار، دود، نور شدید) همچنان چالش‌برانگیز بود

هدایت سیمی محدودیت بردِ فیزیکی (طول سیم) و آسیب‌پذیری نسبت به موانع و پارگی را دارد؛ همین‌طور امکانِ رهگیری بصری موشک در روز/شب یا شرایط دود/غبار مسأله‌ساز است.

مدل ها

9 ام 14 ( AT-3A)

• هدایت: MCLOS (اپراتور به‌صورت دستی موشک را نگاه و هدایت می‌کند).
• کلاهک: ضد زره خرج گود تک مرحله ای.
•  توان نفوذ: حدود 200 تا 400 میلیمتر.
• وزن موشک: ≈10–11 kg .
• طول: ≈860 mm.
• برد: 500 متر(حداقل) تا 3,000 متر(حداکثر).
• سرعت: ≈100–115 متر بر ثانیه
• ورود به خدمت: 1963.

9 ام 14 پی و 9 ام 14 پی1 که در اوائل دهه 1970 میلادی وارد خدمت شدند

• هدایت: در برخی گونه‌ها به SACLOS(نیم خودکار و هدایت توسط سایت ) ارتقاء یافت نسخهٔ «P» نشانهٔ بهبود هدایت/کلاهک است.
• کلاهک: ضد زره خرج گود تقویت‌شده؛ نمونهٔ P1 دارای برای بهبود عملکرد در برابر زره واکنشی (ERA).
• توان نفوذ: در نسخه‌های P1 تا 520 میلیمتر گزارش شده است.

9ام 14 ام (AT-3B) مالیوتکا -ام

• هدایت: MCLOS (اپراتور به‌صورت دستی موشک را نگاه و هدایت می‌کند)
• پیشرفت: موتورِ قوی‌تر — زمان پرواز تا برد حداکثر کوتاه‌تر شد (سرعت و شتاب بهتر).
• وزن: حدود 11–12.6 کیلوگرم
• سرعت: ≈115 متر بر ثانیه (بالاتر از نمونهٔ اصلی).
• برد: تا 3 کیلومتر.
• ورود به خدمت: نسخه‌های M اوایل دههٔ 1970.

9 ام 14-2 (AT-3D) مالیوتکا -2

• هدایت: SACLOS (نیمه‌خودکار) — اپراتور فقط خط دید را حفظ می‌کند و سامانه موشک را ردیابی می‌کند.
• کلاهک: خرج گود ضد زره 3.5 kg (نسخهٔ پایهٔ 2)؛ طراحی برای نفوذ بالاتر.
• توان نفوذ : ≈800 میلیمتر (در برخی اعلام‌ها برای 9M14-2).
• وزن: ≈12.5 کیلوگرم.
• سرعت: ≈130 m/s (سریع‌تر از نسل‌های قبلی).
• برد: تا 3 کیلومتر.
• ورود به خدمت: اوایل دههٔ 1990 (نسخهٔ بهنیه).

9 ام14 ام-2 – مالیتوکا ام-2

• هدایت: SACLOS (نیمه‌خودکار).
• کلاهک: خرج گود دو مرحله ای برای مقابله با زره واکنشی.
• توان نفوذ” حدود 750 میلیمتر
• وزن: ≈13.5 کیلوگرم.
• سرعت: ≈120 m/s (در برخی منابع).
• قابلیت: مخصوص مقابله با تانک‌های دارای زره واکنش‌گر

9ام14 پی 2 اف

• هدف: اهداف نرم/انسانی و پوشش شهری.
• کلاهک: ترموباریک (فشار/انفجارِ گسترده) — معمولاً ~3.0 کیلوگرم.
• مشخصات دیگر: برد و لانچر مشابه مدل‌های 2؛ این نسخه برای نابودی مخفیگاه‌ها و پیاده‌نظام طراحی شده است.

نسخه های ساخته شده در کشورهای دیگر

HJ-73 هُنگجیانگ (رد ارو-۷۳) —نسخه ساخت چین

• HJ-73 MCLOS: نسخهٔ اولیه با هدایت دستی نسبت به هدف (MCLOS) که از سال ۱۹۷۹ وارد خدمت شد.

• HJ-73A (SACLOS): نسخه‌ای با سامانهٔ هدایت نیمه‌خودکار نسبت به هدف (SACLOS) و سرجنگی اولیهٔ تقویت‌شده.

• HJ-73B (SACLOS): دارای پروب ایستاده/فاصله‌سنج برای بهبود کارایی علیه زره‌های واکنشی انفجاری (ERA).

• HJ-73C (SACLOS): دارای سرجنگی دو مرحله‌ای (HEAT) برای نفوذ به وسایل نقلیه‌ای که با ERA محافظت شده‌اند. لانچر این نسخه با سامانه‌های گرمایابی (ترمال) مجهز شده است.

رعد – نسخه تولید شده در ایران

• رعد: نسخهٔ ایرانی مبتنی بر 9M14 Malyutka.

• رعد- تی : نسخه‌ای با سرجنگی تاندِم HEAT.

• I-RAAD: نسخه با سامانهٔ هدایت SACLOS.

• I-RAAD-T: نسخه SACLOS با سرجنگی دو مرحله ای ضد زره .

سوسونگ پو — کره‌شمالی
(نامی که به یک نسخه  کره‌شمالی نسبت داده شده است.)

مالیتوکا ام2 تی  — رومانی

• پروژهٔ مشترک ELMEC و Euromissile. از سرجنگی تاندِم MILAN 2T استفاده می‌کند که توان مقابله با حدود ~۹۰۰ میلی‌متر زره فولادی همگن (RHA) را دارد.

Kun Wu 1 — تایوان

• در دههٔ ۱۹۷۰ مؤسسهٔ علوم و فناوری ملی چونگ-شان (NCSIST) تایوان نمونه‌سازی و تولیدی از 9M14 Malyutka را با نام Kun Wu انجام داد. جمهوری چین (تایوان) نمونه‌های 9M14 را از ویتنام جنوبی به‌دست آورده بود. به‌دلیل طراحی قدیمی و اولویت پایین نیروها روی تسلیحات ضدتانک، این سیستم به‌طور گسترده‌ای به‌کار گرفته نشد.

• صربستان — چند نسخهٔ داخلی مدرن‌شده با انواع مختلف سرجنگی، برد و سامانه‌های هدایت.
• ویتنام — CTVN‑18، نسخه تحت‌لیسانس از صربستان با هدایت SACLOS بهبودیافته.
• مصر — نسخهٔ لیسانس‌شده و مدرن‌شده AHRAM با سرجنگی‌های جدید و دوربین/دید حرارتی.

موشک ضدتانک ۹M14 مالیوتکا (Malyutka) که نخستین‌بار در دههٔ ۱۹۶۰ در اتحاد جماهیر شوروی طراحی شد، یکی از ماندگارترین و پرکاربردترین سامانه‌های هدایت‌شونده ضدزره در تاریخ جنگ‌افزارهای زمینی به‌شمار می‌رود. این موشک که با نام AT-3 Sagger در ناتو شناخته می‌شود، با طراحی ساده، وزن کم، قابلیت حمل توسط نفر و هدایت نیمه‌خودکار سیمی، توانست تعادل نبرد زرهی را در دوران جنگ سرد به‌طور چشمگیری تغییر دهد.
کارنامه عملیاتی مالیوتکا از جنگ یوم‌کیپور ۱۹۷۳ تا درگیری‌های اخیر در خاورمیانه و آفریقا نشان می‌دهد که با وجود گذشت بیش از نیم‌قرن از معرفی آن، همچنان در زرادخانه ده‌ها کشور جهان حضور دارد. نسخه‌های ارتقایافته این موشک، از جمله Malyutka-2 و Malyutka-2T، با بهره‌گیری از سامانه‌های هدایتی بهبودیافته و سرجنگی‌های دو مرحله‌ای، همچنان توانایی مقابله با تانک‌های مجهز به زره واکنشی را حفظ کرده‌اند.
در مجموع، مالیوتکا نمادی از کارایی طراحی ساده در برابر پیچیدگی تکنولوژیک است؛ سامانه‌ای که با کمترین هزینه، بیشترین اثر راهبردی را در نبردهای زرهی داشته و به‌درستی می‌توان آن را یکی از موفق‌ترین موشک‌های ضدتانک تاریخ دانست.

موشک مالیوتکا هنوز به شکل گسترده‌ای در سطح جهان در خدمت است ،هنوز هم برخی کشورها آن را تولید می‌کنند. این موشک هنوز می‌تواند با تانک‌هایی که در دهه ۱۹۶۰ و ۷۰ ساخته شدند و به تعداد زیادی نیز هنوز در خدمتند مقابله کند و دست کم نفربرها و خودروهای زرهی را به راحتی شکار کند اگر چه بدون شک در مقابل تانک‌های مدرن کارایی ندارد

این موشک تقریباً در تمام جنگ‌های دهه ۱۹۷۰ به بعد مانند جنگ یوم الکیپور جنگ سال ۱۹۸۲ دره بقاع، ،چند درگیری بین حماس و اسرائیل و یا حزب الله و اسرائیل، جنگ خلیج فارس1 و 2  جنگ ایران و عراق نبردهای خونین بالکان حضور  داشته و هنوز هم یکی از موشک‌های پرتعداد ضد تانک در جهان است

عبدالحمید تارخ