موشک هوا به هوای رادار فعال ار77

شوروی تا دهه 1990 هیچ موشک هوا به هوای رادار فعالی نداشت. این عیب بزرگی برای شوروی به حساب نمی امد زیرا رقیبان شوروی هم موشک رادار فعال نداشتند. در واقع تنها موشک رادار فعال جهان در ان دوران فونیکس بود که خطری برای شوروی به حساب نمی امد.فونیکس یک موشک هوا به هوای رادار فعال بزرگ بود که روی اف14 تامکت نیروی دریایی امریکا نصب میشد و وظیفه ان درگیر و شکار بمب افکنهای دریایی شوروی حامل موشک کروز ویا یا موشک های کروز شلیک شده توسط انها بود(به نکته شماره 2 رجوع کنید)

از انجایی که شوروی تا اواخر دهه 1970 ناو هواپیما بر نداشت و بعد هم که داشت اصلا سناریوی درگیر هوایی با نیروی دریایی امریکا را نداشت فونیکس برای ان خطری نبود در واقع تنها موشک های بی وی ار( میان برد) هوا به هوای جهان غرب موشک های چون اسپارو، اسکای فلش و سوپر 530 بودند که عملا یا با موشک ار 23 و ار 24 ویا موشک ار 27 برابر بودند ویا اگرهم برتر بودند چندان برتر نبودند . همه این موشک ها رادار نیم فعال بودند

کار روی موشک رادار فعال با توان شلیک کن فراموش کن در نقش هوا به هوا در سال 1982 اغاز شد . دلیل اصلی اغاز این پروژه ، روشن شدن جزئیات جدید از طرح موشک هوا به هوای امرام برای شوروی بود. امرام یک موشک رادار فعال با برد 50 کیلومتر(در نسخه نخست) بود که قرار بود از جنگنده های نیروی هوایی امریکا پرتاب شود و یک خطر برای شوروی زیرا نیروی هوایی امریکا در اروپا مستقر بود از این شوروی در همان سالی که امرام تست خود را انجام داد دست به توسعه یک موشک رادار فعال برای نصب روی جنگنده جدید خود میگ29 زد.

کار روی موشک جدید توسط دفتر طراحی او کا بی در اکراین شروع شد و با نام محصول 170 شناخته شد و در سال 1984 اولین تست خود را انجام داد. برخی مشکلات فنی باعث به درازا کشیدن ازمون ها شد و سرانجام در سال 1992 تحویل این موشک اغاز و تا سال 1994 در مجموع 200 تیره از این موشک تحویل نیروی هوایی روسیه شد(البته روسها پیش از این از موشک رادار فعال ضد کشتی و یا پدافندی بهره میبرد)

موشک ار 77 یک موشک رادار فعال سوخت جامد است که بدنه شامل چهار بخش است. بخش جلو رادار موشک، پشت سر ان واحد کنترل، میانه بدنه کلاهک و از میانه بدنه به طرف اخر موشک موتور سوخت جامد است. موشک دارای چهار بالچه ثابت میانی به عنوان بالچه تعادل و چهار بالچه شبکه ای متحرک برای هدایت موشک در انتهایی بدنه است . این بالچه های شبکه ای حدود سه سال توسعه یافت و شبکه روی بالچه باعث میشود تا برای تغییر جهت موشک نیروی کمتری مصرف شود و همچنین چالاکی موشک را به شدت افزایش داده زیرا با کوچکتری حرکتی موشک مانور مناسب را انجام میدهد و میتواند در عرض یک ثانیه 150 درجه تغییر مسیر دهد و زاویه حمله موشک تا 40 درجه نیز می رسد

موشک در دماغه از یک رادار مونو پلاس اگات است . این رادار توان ارسال و دریافت امواج را دارد و بیشترین برد ان حدود 25 کیلومتر است ولی گفته شده برد ان بر ضد یک هدف با سطح مقطعی 5 متر مربع 16 کیلومتر است( تقریبا هدفی به اندازی یک اف16 مسلح ). همان طور که میدانید موشک رادار فعال بخشی از مسیر را به صورت خلبان خودکار پرواز میکند و در انتهای مسیر با کمک رادار خود هدف را کشف و روی هدف قفل میکند(برای درک بهتر این مسئله به این مقاله رجوع کنید). از این رو موشک ار 77 نیز مانند دیگر موشک های رادار فعال تنها چند کیلومتر اخر بسته به اندازه هدف میتواند هدف را با رادار خود کسب و با ان درگیر شود. این رادار در باند 10 تا 20 مگاهرزتز کار میکند و با در نظر گرفتن برد ان بر ضد اهداف با سطح مقطعی 5 متر مربع باید بر ضد یک هدف مانند اف35 برد رادار کمتر از 3 یا 4 کیلومتر باشد. بیشترین برد رادار 25 کیلومتر است. موشک دارای توان اصلاح مسیر در میانه راه است و میتوان از 50 کیلومتری نیز با کمک سیگنال مختصات جدید هدف را به ان داد. البته این توان شبکه محور نیست زیرا تنها از جنگنده شلیک کننده چنین کاری ممکن است. موشک فاقد سامانه یا برای خنک کردن کاونده است ولی گفته شده تا سرعت 3 ماخ گرمای تولید به دلیل اصطکاک با هوا مشکلی برای کاونده ایجاد نمی کند

موشک را میتوان به روش رادار نیم فعال و یا حتی درصورت نیاز به صورت اشیانه یاب رادار (مثل موشک ضد رادار) نیز شلیک کرد. موشک دارای یک پیشرانه سوخت جامد است. برد این موشک بسته به مدل فرق دارد ولی برد نسخه فعلی 80 تا 110 کیلومتر است

موشک دارای یک کلاهک 22 کیلوگرمی انفجار قوی است که میتواند به صورت برخورد مستقیم ویا مجاورتی عمل میکند. کلاهک از نوع انفجار ترکش شونده است و با تراشیدن بخش داخلی کلاهک به شکل قطعات نرم در صورت انفجار این بخش به شکل ترکش های هم شکل متلاشی شده تا به هدف بیشترین اسیب را وارد کند. سازندگان این موشک مدعی هستند این موشک را میتوان بر علیه موشک های کروز نیز به کار برد و کلاهک توان ضربه زدن به این موشکها را دارد

موشک ار 77 دارای چندین مدل است

R-77 (ایزدلیه ۱۷۰): مدل استاندارد و اولیه که در اتحاد جماهیر شوروی طراحی و در روسیه تولید شد. این موشک با وزن ۱۷۵ کیلوگرم، طول ۳.۶ متر و کلاهکی ۲۲.۵ کیلوگرمی، برد مؤثری در حدود ۸۰ کیلومتر داشت . ویژگی بارز آن، استفاده از بالک‌های مشبک (grid fins) در بخش انتهایی برای افزایش مانورپذیری بود، هرچند که این طراحی باعث افزایش درگ آیرودینامیکی و کاهش برد نهایی می‌شد . این مدل با جنگنده‌هایی مانند میگ-۲۹، سوخو-۲۷ و سوخو-۳۰ قابل استفاده بود .
RVV-AE (ایزدلیه ۱۹۰): نسخه صادراتی مدل R-77 است که توسط روسیه ساخته می‌شد. از نظر مشخصات، مشابه مدل پایه بوده و همان برد ۸۰ کیلومتری و کلاهک ۲۲.۵ کیلوگرمی را داشت . چین یکی از اولین کشورهایی بود که این موشک را همراه با جنگنده‌های سوخو-۳۰MKK در سال ۲۰۰۱ وارد کرد و تا پیش از ظهور موشک‌های بومی پی ال -12، به عنوان تنها موشک رادارفعال قابل اتکای این کشور محسوب می‌شد .
R-77-1 (ایزدلیه ۱۷۰-۱): این مدل، یک ارتقاء اساسی نسبت به نسخه قبلی بود که در سال ۲۰۰۹ معرفی شد . مهم‌ترین تغییرات آن شامل بهبود آیرودینامیک با دماغه‌ای کشیده‌تر، نصب هدایت‌کننده راداری جدید ۹B-1248 (ایزدلیه-۵۰-۱)و استفاده از بالک‌های جدید بود . این بهبودها، برد موشک را به ۱۱۰ کیلومتر افزایش داد و آن را به رقیبی جدی برای AIM-120C-5 تبدیل کرد . موشک R-77-1 در جریان تحویل جنگنده‌های سوخو-۳۵ به چین نیز به این کشور صادر شد (با نام RVV-SD) .
RVV-SD: نسخه صادراتی مدل R-77-1 است که همان برد ۱۱۰ کیلومتری و کلاهک ۲۲.۵ کیلوگرمی را ارائه می‌دهد . این موشک به عنوان استاندارد جدید موشک‌های میان‌برد صادراتی روسیه شناخته می‌شود و برای جنگنده‌های جدیدتری مانند سوخو-۳۵ و سوخو-۵۷ طراحی شده است .
R-77M (ایزدلیه ۱۸۰ / K-77M): جدیدترین و پیشرفته‌ترین عضو این خانواده است که در دهه ۲۰۱۰ به طور خاص برای جنگنده نسل پنجم سوخو-۵۷ توسعه یافت و اخیراً (۲۰۲۵-۲۰۲۶) به خدمت عملیاتی رسیده است . این موشک یک بازطراحی کامل محسوب می‌شود و تفاوت‌های بنیادین با مدل‌های قبلی دارد:
حذف بالک‌های مشبک: یکی از بارزترین تغییرات، جایگزینی بالک‌های مشبک با بالک‌های متعارف کوتاه است که باعث کاهش درگ آیرودینامیکی و سطح مقطع راداری (RCS) شده و حمل آن در محفظه داخلی سوخو-۵۷ را ممکن می‌سازد .
موتور دوپالس:به جای موتور تک‌پالس قدیمی، از یک موتور سوخت جامد دوپالس استفاده می‌کند که با مدیریت بهتر انرژی، برد را به طور قابل‌توجهی افزایش داده است . برد نهایی آن برای اهداف بلندپرواز (high-altitude) حدود ۱۹۰ تا ۲۰۰ کیلومتر گزارش شده است .
هدایت‌کننده AESA: مجهز به یک هدایت‌کننده راداری آرایه‌اسکن الکترونیکی فعال (AESA) پیشرفته (با نام ۹B-1348M یا ۹B-1103M2) است که برد تشخیص، زاویه دید، سرعت واکنش و مقاومت در برابر جنگ الکترونیک را به شدت افزایش می‌دهد . این هدایت‌کننده قادر به تشخیص اهداف با سطح مقطع راداری (RCS) بسیار کوچک (تا ۰.۰۳ متر مربع) در برد بیش از ۲ کیلومتر است .

پروژه‌های توسعه‌ای و مدل‌های ویژه

علاوه بر مدل‌های تولیدی، پروژه‌های دیگری نیز بر پایه آر-۷۷ تعریف شده‌اند که هرکدام به دنبال هدف خاصی بوده‌اند اگرچه عملیاتی نشدند :

R-77T / RVV-TE نسخه‌ای با هدایت فروسرخ (حرارتی) که برای سناریوهایی که رهگیری راداری با مشکل مواجه می‌شود، طراحی شده بود .
R-77P / RVV-PE: گونه‌ای با هدایت غیرفعال (Passive homing) برای رهگیری اهداف با سیگنال‌های راداری قوی .
R-77-PD / RVV-AE-PD: پروژه‌ای برای استفاده از موتور رامجتبه منظور افزایش چشمگیر برد که به عنوان R-77M1 نیز از آن یاد شده است .
K-77ME (ایزدلیه ۱۸۰-بی‌دی): نسخه‌ای از K-77M با موتور رامجت که در حال توسعه است تا برد و سرعت پایانی را به سطح موشک اروپایی متئور برساند .

جالب است بدانید که بر اساس تجربیات جنگ اوکراین، استفاده از موشک R-77M با برد بلند و هدایت‌کننده AESA، تهدید جدیدی برای جنگنده‌های اوکراینی ایجاد کرده و ممکن است نیاز به ارتقاء سیستم‌های جنگ الکترونیک (EW) آنها را ضروری سازد .

ار 77 از سال 1994 عملیاتی بود ولی نسخه مسخره ماجرا این بود که تا مدتها هیچ جنگنده ای برای حمل ان وجود نداشت. تا دهه 1990 تنها دو اسکادران میگ29 اس توان حمل موشک ار77 را داشتند و نسخه های میگ29 ای و سوخو27 چنین توانی را نداشتند . در دهه بعد یعنی سالهای 2000 به بعد برخی نسخه های ارتقا یافته سوخو27 توان حمل این موشک را یافتند. در ادامه با ورود میگ31 بی ام (ارتقا یافتند میگ31 بی) و ورود سوخو30 و 35 به خدمت جنگنده های بیشتری توان حمل این موشک را یافتند .

غیر روسها تمامی مشتریان سوخو30 نیز به این موشک دست یافتند. هند، مالزی، اندونزی، چین، ویتنام، ونزوئلا، الجزیره و همچنین پرو ، یمن و سوریه برای میگ 29 خود این موشک را دریافت کرده اند(گفته شده سوریه تعدادی از میگ 29 خود را به کمک روسها به نسخه SE ارتقا داد و دست کم در یک مورد تصویر از یک میگ29 با پاییه حمل موشک ار 77 دیده شده اگرچه ان پایه برای حمل نسخه ارتقا یافته موشک ار27 نیز استفاده می شود). دو نکته جالب در مورد تاریخچه عملیاتی این موشک وجود دارد. اولی اینکه خود روسها تنها 400 تیره ار 77 سفارش داده اند .مشخص نیست چرا نیروی هوایی روسیه تکیه اصلیش بر موشک ار 27 بازمانده از دوران جنگ سرد است. نمی توان مشکل بودجه را در این میان نام برد زیرا روسها بیش از 300 جنگنده طی 5 سال تحویل گرفتند ایا بودجه موشک ار 77 ندارند؟ البته امکان دارد برای کاهش هزینه و صرفه جویی کاونده این موشک را در دماغه موشک ار27 نصب کرده باشد (کاونده درون دماغه ار 27 نصب کرده اند نه دماغه روی موشک ار27) زیرا گذارشاتی وجود دارد که این کشور با تغییر کاونده تعدادی از انواع هدایت نیم فعال موشک ار27 انها را به نسخه هدایت فعال تبدیل کرده است . اگرچه با این کار به موشک رادار فعال دست یافته اند ولی بدون شک با چالاکی کمتر . دومین مورد گذارش هندی ها در سال 2009 است. هند از دهه 1990 به عنوان اولین مشتری موشک ار77 ، این موشک را در خدمت گرفت . هند تا سال 2009 تجهیزات تست این موشک را نداشت زمانی که این تجهیزات را دریفات کرد اعلام کرد در تست های انجام شده نصف موشک های ار 77 تحویلی به هند اصلا کار نمی کنند؟! (منبع اخری در اخر مقاله) گذارش مشابه در مورد عدم رضایت از کیفیت موشک ار 77 از طرف دولت اندونزی هم در سال 2012 اعلام شد. احتمالا دلیل رفتم هند به سراغ موشک هوا به هوای رادار فعال استرا همین مسئله است

مشتریان

الجزیره:250 تیره ، چین 750 تیره ، هند 1540 تیره، اندونزی 60 تیره، مالزی 35 تیره، پرو 12 تیره، سوریه 50 تیره، یمن 100 تیره…. سوریه میگ29 ای خود را با کمک روسها به نسخه میگ29 اس ارتقا داد و توان حمل این موشک را یافت. یمن نیز قبل از جنگ داخلی 20 فروند میگ29 اس ام تی دریافت کرد که این موشک را روی انها استفاده می کرد. این جنگنده در حمله اعتلاف عربی روی زمین از بین رفت و اگرچه با خالی شدن ارتش یمن بر اثر جنگ داخلی پیش از حمله اعراب نیز به یمن نیروی هوایی وضعیت خوبی نداشت

مشخصات

وزن	175 kg (R-77), 190 kg (R-77-1)
طول	3.6 m (R-77), 3.71 m (R-77-1)
قطر	200 mm
وزن کلاهک	22.5 kg HE fragmenting (R-77)

موتور	سوخت جامد
برد	80 تا 180 کیلومتر
ارتفاع درگیری	5–25 km (16,000–82,000 ft)