بروزرسانی:مهر 1405
تانک M-84 که اغلب به عنوان «T-72 یوگسلاوی» شناخته می‌شود، در واقع یک نسخه بهبودیافته و بومی‌سازی‌شده از تانک شوروی T-72M است که توسط یوگسلاوی سابق با هدف رفع نقاط ضعف اصلی نسخه شوروی، به‌ویژه در زمینه الکترونیک و سیستم کنترل آتش، طراحی و تولید شد. یوگسلاوی در سال ۱۹۷۹ مجوز تولید T-72M را از شوروی خریداری کرد، اما صنعت الکترونیک پیشرفته‌تر این کشور باعث شد که مهندسان نظامی آن به دنبال ساخت نسخه‌ای برتر باشند. پروژه بومی‌سازی با نام «کاپلا» آغاز شد و تولید انبوه آن از سال ۱۹۸۴ در کارخانه Đuro Đaković در شهر اسلاوونسکی برود (کرواسی کنونی) شروع شد. دلیل اصلی ساخت، رفع وابستگی به شوروی و بهره‌گیری از سیستم کنترل آتش بسیار بهتر و موتور قوی‌تر برای مقابله با تهدیدات زرهی مدرن‌تر بود. در مجموع حدود ۶۸۰ فروند از این تانک تولید شد و امروزه در خدمت کشورهای بوسنی و هرزگوین، کرواسی، صربستان، اسلوونی، کویت و اوکراین قرار دارد.
نسخه پایه M-84 به توپ بدون خان ۲A46 با کالیبر ۱۲۵ میلی‌متری مسلح بود(همان توپ تی72) که از سیستم بارگذاری خودکار بهره می‌برد و نرخ آتش ۸ گلوله در دقیقه را فراهم می‌کرد. مجموعاً ۴۲ گلوله دوقسمتی (پرتابه و خرج پرتاب ) حمل می‌شد که ۲۲ گلوله در بارگذار خودکار و مابقی در بدنه ذخیره می‌شد. تسلیحات ثانویه آن شامل یک مسلسل ۷.۶۲ میلی‌متری هم‌محور با توپ و یک مسلسل ضدهوایی ۱۲.۷ میلی‌متری روی دریچه فرمانده بود. خدمه آن به دلیل وجود بارگذار خودکار به سه نفر (فرمانده، تیرانداز و راننده) کاهش یافته بود. بدنه و برجک از فولاد ریخته‌گری و ورق‌های فولادی با زره کامپوزیت «ساندویچی» شامل فولاد، شیشه‌مصنوعی و لایه‌های غیرفلزی ساخته شده بود و ضخامت زره برجک به ۴۱۰ میلی‌متر می‌رسید. موتور دیزل V46-6 با توان ۷۸۰ اسب بخار، تانک را به حداکثر سرعت حدود ۶۰ کیلومتر بر ساعت می‌رساند و برد عملیاتی آن با مخزن ۱۲۰۰ لیتری حدود ۴۵۰ کیلومتر و با مخازن خارجی تا ۶۵۰ کیلومتر قابل افزایش بود. تانک قابلیت عبور از آب با عمق ۱.۲ متر را داشت که با استفاده از اسنورکل به ۵ متر افزایش می‌یافت و از سیستم حفاظت NBC (هسته‌ای، بیولوژیکی، شیمیایی) نیز برخوردار بود.
M-84 در جنبه‌های حیاتی که T-72M در آن‌ها ضعیف بود، ارتقاء یافت. برترین مزیت آن، سیستم کنترل آتش SUV-M-84 یوگسلاوی بود که برخلاف T-72M با سیستم ساده‌اش، شامل یک کامپیوتر بالستیک دیجیتال، مسافت‌یاب لیزری و سیستم دید DNNS-2 برای تیرانداز بود که در دو صفحه تثبیت می‌شد و قابلیت دید در شب را نیز فراهم می‌کرد؛ این سیستم دقت اولین شلیک را به طور قابل توجهی افزایش می‌داد و حتی مهندسان شوروی را تحت تأثیر قرار داد. در زمینه زره، در حالی که T-72M از زره کامپوزیت ساده‌تری استفاده می‌کرد، M-84 به‌ویژه در نسخه M-84A از یک لایه زره غیرفلزی (احتمالاً لاستیک و کاربید بور) بین ورق‌های فولادی بهره می‌برد که حفاظت بهتری در برابر پرتابه‌های انرژی جنبشی فراهم می‌کرد. نسخه M-84A همچنین به موتور قوی‌تر V46-TK با توان ۱۰۰۰ اسب بخار مجهز شد که تحرک و شتاب بهتری نسبت به موتور ۷۸۰ اسب بخاری T-72M ارائه می‌داد. در نهایت، M-84 از فرهنگ تولید و مونتاژ بهتری برخوردار بود و به عنوان یک محصول باکیفیت‌تر از T-72M شناخته می‌شود.
گونه‌های تانک M-84
M-84 (یوگسلاوی): نسخه اولیه و پایه که بر اساس تانک شوروی T-72M طراحی و بین سال‌های ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۷ تولید شد. کمتر از ۱۵۰ فروند از این نسخه ساخته شد و مجهز به موتور دیزل V46-6 با توان ۷۸۰ اسب بخار بود. این تانک به توپ ۱۲۵ میلی‌متری 2A46 با بارگذار خودکار و نرخ آتش ۸ گلوله در دقیقه مسلح بود و خدمه آن سه نفر (فرمانده، تیرانداز و راننده) بودند. برجک آن از فولاد ریخته‌گری با حداکثر ضخامت ۴۱۰ میلی‌متر ساخته شده بود و زره جلویی آن در برابر تهدیدات ضدتانک آن زمان مؤثر بود. سیستم کنترل آتش آن فاقد کامپیوتر بالستیک پیشرفته بود که در نسخه‌های بعدی اضافه شد.
M-84A (یوگسلاوی): نسخه ارتقاءیافته و بهبودیافته که مشابه T-72M1 شوروی بود اما موتور قوی‌تر و زره اضافی داشت. بین سال‌های ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۱ تولید شد و حدود ۴۵۰ فروند از آن (شامل M-84AB) ساخته شد. مجهز به موتور V46-TK با توان ۱٬۰۰۰ اسب بخار بود که سرعت آن را به ۶۸ کیلومتر بر ساعت می‌رساند. سیستم کنترل آتش کامپیوتری جدید SUV-M-84 با سیستم دید روز/شب DNNS-2 برای تیرانداز، تثبیت‌کننده مستقل در دو صفحه و مسافت‌یاب لیزری یکپارچه در آن نصب شد. زره آن شامل یک لایه غیرفلزی (احتمالاً لاستیک و کاربید بور) بین لایه‌های فولاد بود و یک صفحه فولادی ۱۶ میلی‌متری روی گلاسیس جوش داده شده بود.
M-84AB (یوگسلاوی – کویت): نسخه صادراتی برای کویت که بر پایه M-84A ساخته شده و به سیستم‌های ارتباطی و داخلی جدید مجهز بود. کویت در ابتدا بیش از ۲۰۰ فروند سفارش داد اما پیش از فروپاشی یوگسلاوی تنها ۱۵۰ فروند تحویل گرفت. تیپ ۳۵ زرهی کویت با ده‌ها فروند M-84AB در عملیات طوفان صحرا شرکت کرد و در جریان جنگ دو فروند از دست رفت که بعداً بازیابی شدند. تمام ابزارها و نشانگرهای این نسخه به زبان‌های انگلیسی و عربی علامت‌گذاری شده بودند.
M-84ABN (یوگسلاوی): نسخه M-84AB مجهز به تجهیزات ناوبری زمینی که برای عملیات در terrain ناشناخته و بدون زیرساخت ناوبری طراحی شده بود. این تجهیزات به خدمه اجازه می‌داد تا موقعیت دقیق تانک را در بیابان یا مناطق دورافتاده تعیین کنند. سایر مشخصات فنی آن مشابه M-84AB بود و تنها تفاوت در سیستم ناوبری بود.
M-84AK / ABK (تانک فرماندهی – یوگسلاوی): نسخه فرماندهی M-84AB که به تجهیزات ارتباطی گسترده، تجهیزات ناوبری زمینی و یک ژنراتور برای نقش فرماندهی مجهز شده بود. این تانک برای فرماندهان یگان‌های زرهی طراحی شده بود تا بتوانند در میدان نبرد ارتباط مستمر با سایر یگان‌ها برقرار کنند. تجهیزات اضافی ارتباطی و ژنراتور به آن امکان می‌داد تا به عنوان یک مرکز فرماندهی متحرک عمل کند. سایر مشخصات آن مشابه M-84AB بود.
M-91 Vihor (یوگسلاوی): توسعه بیشتر M-84 با تمرکز اصلی بر بهبود قدرت آتش از طریق نصب اپتیک مدرن و توسعه گلوله‌های APFSDS بهبودیافته. برجک آن بازطراحی شد و برخی منابع از برنامه‌ریزی برای موتور جدید ۱٬۲۰۰ اسب بخاری خبر داده‌اند. حداقل ۲ پیش‌نمونه از آن پیش از آغاز جنگ داخلی ساخته شد اما این برنامه هرگز به تولید انبوه نرسید. M-91 نشان‌دهنده آخرین تلاش یوگسلاوی برای توسعه مستقل یک تانک اصلی میدان نبرد نسل جدید بود.
M-84A4 Sniper (کرواسی): نسخه ارتقاءیافته کرواسی که شامل سیستم دید روز/شب کاملاً جدید SCS-84، کامپیوتر بالستیک DBR-84، سنسورهای ارتفاع و چرخش بهبودیافته و سیستم کنترل آتش EFCS-3 می‌شود. کرواسی بین سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۳ حدود ۴۰ فروند از این مدل را از کارخانه داخلی خود خریداری کرد. شایعاتی وجود دارد که این تانک‌ها موتور متفاوت آلمانی با توان ۱٬۱۰۰ اسب بخار به جای موتور ۱٬۰۰۰ اسب بخاری اصلی دارند. مجموعه ارتباطی Racal جایگزین مجموعه قدیمی شد و تا سال ۲۰۰۸ تمام ناوگان M-84 کرواسی به استاندارد M-84A4 ارتقاء یافت.
M-84AI (خودروی بازیابی زرهی – یوگسلاوی و لهستان): نسخه خودروی بازیابی زرهی که در اواسط دهه ۱۹۹۰ به درخواست کویت توسعه یافت. به دلیل محدودیت زمانی، تصمیم گرفته شد که بر پایه یک خودروی خارجی موجود ساخته شود و مجوز WZT-3 لهستانی خریداری شد. این خودرو در کارخانه ۱۴ اکتبر در کروشواس مونتاژ شد و تنها به یک مسلسل ۱۲٫۷ میلی‌متری روی دریچه فرمانده و ۱۲ خمپاره دودزا مسلح بود. تجهیزات استاندارد آن شامل جرثقیل TD-50، تیغه بولدوزر تثبیت‌کننده در جلو و وینچ‌های اصلی و ثانویه بود.
M-84D (کرواسی): نسخه ارتقاءیافته کرواسی که تمام نسخه‌های موجود M-84 را به استاندارد M-84D می‌رساند و به موتور جدید ۱٬۲۰۰ اسب بخاری و زره RRAK ERA مجهز شده است. این تانک به ایستگاه سلاح کنترل‌ازدور Samson و کامپیوتر بالستیک جدید Omega (ساخت Fotona اسلوونی) مجهز است و برد عملیاتی آن ۷۰۰ کیلومتر و حداکثر سرعت آن ۶۵ کیلومتر بر ساعت است. بارگذار خودکار آن ۱۵ درصد سریع‌تر شده و نرخ آتش را از ۸ به ۹ گلوله در دقیقه افزایش داده است. زنجیرهایی در عقب تانک برای محافظت از موتور و زره SLAT вокруг مهمات برای جلوگیری از اصابت موشک ضدتانک یا گلوله دارد و تنها دو فروند به دلیل محدودیت بودجه به این استاندارد ارتقاء یافت.
M-84AS (صربستان): نسخه ارتقاءیافته صربستان که پروژه آن به تولید انبوه نرسید. شامل سیستم کنترل آتش جدید، زره جدید متشکل از پد استوانه‌ای، فولاد سخت، تیتانیوم، آلومینیوم و NERA و همچنین زره ماژولار Kontakt-5، سیستم‌های دید حرارتی جدید AT-11 Sniper و Agava-2 و مجموعه دفاعی Shtora بود. نخستین نمایش عمومی آن در سال ۲۰۰۴ در میدان آزمایش نیکینتسی بود و بسیار شبیه T-90S روسی به نظر می‌رسید. تفاوت‌های گزارش‌شده شامل زره بهتر T-90S و مانورپذیری برتر M-84AS بود و ارتش کویت نیز آن را در یک مناقصه بین‌المللی آزمایش کرد.
M-84AS1 (صربستان): نسخه ارتقاءیافته M-84AS که پروژه آن به تولید انبوه نرسید. شامل زره اضافی از جمله زره واکنشی انفجاری (ERA)، سیستم دید روز/شب یکپارچه با دوربین حرارتی، سیستم اطلاعات فرماندهی، سیستم حفاظت فعال soft-kill، سیستم رادیویی جدید، ایستگاه سلاح کنترل‌ازدور با مسلسل ۱۲٫۷ میلی‌متری و تجهیزات حفاظت CBRN بود. این نسخه به عنوان پیش‌نمونه‌ای برای توسعه M-84AS2 عمل کرد و نشان‌دهنده تلاش صربستان برای مدرن‌سازی ناوگان زرهی خود با فناوری‌های روز بود.
M-84AS2 (صربستان): نسخه ارتقاءیافته M-84AS1 که در سال ۲۰۲۰ رونمایی شد و از سال ۲۰۲۴ در تولید انبوه قرار دارد. این نسخه برای فرماندهان جوخه طراحی شده و توپ ۱۲۵ میلی‌متری آن (تکامل‌یافته 2A46M ساخت Zastava) با بارگذار خودکار نرخ آتش ۸ گلوله در دقیقه را حفظ می‌کند. مهمات آن شامل گلوله‌های APFSDS با نفوذ ۵۰۰ میلی‌متر زره در ۲ کیلومتر، مهمات هوایی انفجاری برنامه‌پذیر برای پیاده‌نظام و موشک‌های ضدتانک Refleks برای اهداف تا ۵ کیلومتر است. زره آن شامل ERA M19 ساخت داخلی با پوشش تقویت‌شده روی سقف برجک برای مقابله با تهدیدات حمله از بالا مانند پهپادها، زره SLAT در برابر RPG و سیستم حفاظت فعال soft-kill با دود چندطیفی و اخلال‌گر لیزری است. سیستم کنترل آتش آن شامل دوربین حرارتی خنک‌شده GEN III، دوربین مادون قرمز موج کوتاه و مسافت‌یاب لیزری با قابلیت شناسایی هدف در ۱۸ کیلومتر است.
M-84AS3 (صربستان): نسخه ارتقاءیافته M-84AS2 که در سال ۲۰۲۵ رونمایی شد و به سیستم حفاظت فعال (APS) احتمالاً اسرائیلی مشابه Iron Fist ساخت البیت سیستمز مجهز است که برای رهگیری پرتابه‌های ورودی طراحی شده. زره آن به‌طور قابل توجهی با ماژول‌های ERA گسترده که تمام طول بدنه را پوشش می‌دهند تقویت شده و جایگزین حفاظت مشبک قبلی вокруг محفظه موتور شده است. برجک شامل یک طاقچه جدید است که ممکن است مربوط به بارگذار خودکار ارتقاءیافته یا ادغام زیرسیستم‌های اضافی باشد. سیستم کنترل آتش با سیستم دید روز/شب یکپارچه شامل دوربین حرارتی، گیرنده‌های هشدار لیزری و سنسورهای جدید برای آگاهی موقعیتی و دقت هدف‌گیری بهبودیافته مدرن شده است. این تانک توپ ۱۲۵ میلی‌متری با آستین حرارتی را حفظ کرده و از مهمات انفجاری برنامه‌پذیر و زره‌شکاف پشتیبانی می‌کند.
M-84AB1 (صربستان – نسخه صادراتی): نسخه پیشنهادی صادراتی که توسط Yugoimport SDPR ارائه شد و بر پایه M-84A با ارتقاءهای مشابه M-84AS بود. این نسخه برای کشورهایی طراحی شده بود که به دنبال مدرن‌سازی ناوگان T-72 یا M-84 خود با هزینه کمتر از خرید تانک جدید بودند. مشخصات آن شامل سیستم کنترل آتش مدرن، زره واکنشی و سیستم‌های دید حرارتی بود. این نسخه هرگز خریدار خارجی پیدا نکرد و تولید آن متوقف شد.
سوابق عملیاتی
عراق تعداد محدودی ام 84 نسخه اولیه در اواخر جنگ ایران و عراق توسط عراق خریداری شد که چند عراده نیز توسط ایران به غنیمت گرفته شد ولی تنها مشتری خارجی این تانک به شکل رسمی و گسترده کویت بود که در اواخر دهه 1980 دست به سفارش 170 عراده از این تانک زد که بعد از اشغال کویت توسط عراق تعداد از انها دست عراق افتاد ولی کویت در جریان ازاد سازی کشورش نیز در قالب تیپ35 شهدا از این تانک علیه تانک های عراقی استفاده کرد. یوگسلاوی و صربستان از این تانک در جریان عملیات در بسنی و کوزو و چند درگیری داخلی دیگر استفاده کردند . 650 عراده از این تانک در یوگسلاوی، صربستان و کرواسی تولید شد که امروزه 50 تانک در اختیار بوسنی،76 تانک در اختیار کراوسی که قرار از 52 فروند انها به ام 95 ارتقا یافند،212 عراده صربستان که قرار است تمامی انها به نسخه as ارتقا یابند و 54 عراده نیز در اختیار اسلونی قرار دارد
این تانک دیگر تولید نمی شود
عبدالحمید تارخ
http://www.military-today.com/tanks/m84.htm
https://en.wikipedia.org/wiki/M-84AS
https://en.wikipedia.org/wiki/M-84
http://www.army-guide.com/eng/product911.html
