سامانه سام13 استرلا10 جایگزین سامانه سام9 استرلا 1 در ارتش شوروی شد
توسعه سیستم استرلا10 که ناتو به ان نام سام13 را داد در 24 ژوئیه 1969 آغاز شد. تصمیم برای شروع توسعه یک سیستم جدید همه آب و هوا همزمان با توسعه سیستم پدافندی تانگوستا گرفته شد که یک سیستم پدافندی ترکیبی از دو توپ 30 م م هدایت راداری + هشت موشک پدافندی بود که آنها هم هدایت راداری بودند. دلیل این مسئله عمدتا به عنوان یک اقدام اقتصادی برای به خدمت گیری یک سیستم ارزان قیمت تر همچنین داشتن سیستمی با قابلیت واکنش سریع و مصونیت در برابر جنگ الکترونیک یاد می شود زیرا تانگوستا هم گران‌تر بود هم با دلیل هدایت راداری ممکن بود در برابر جنگ الکترونیک آسیب پذیر باشد
سیستم جدید به جای نصب شدن بر روی یک شاسی آبی خاکی اما سبک زره پوش BRDM مانند مانند سام9 روی یک نفربر زرهی MT-LB تغییر یافته با برجکی متحرک تر، با فضای بیشتری برای تجهیزات و بارگیری مجدد موشک نصب شده است.
سیستم جدید در سال1979 وارد خدمت شد
سیستم بر روی شاسی نفربر ام تی-ال بی سوار است. این خودرو یکی نفربر مشهور دوران شوروی است که به تعداد بالای تولید شد. این خودرو دارای وزن 11.9 تن است و در نسخه اصلی دارای یک برجک با یک مسلسل 12.7 م م و یک مسلسل 7.62 م م بود.
اگرچه شاسی این سیستم از سامانه سام9 که چرخدار بود سرعت کمتری داشت ولی فضای بیشتری دارد
در مقایسه با سیستم پدافند هوایی استرلا1 مهمات افزایش یافته است (4 موشک روی پرتابگر و 8 موشک اضافی در محفظهای درون خودرو ) این در حالی بود که سام 9 غیر چهار موشک روی برجک تنها4 موشک درون خودرو داشت. خودروی به دلیل داشتن شنی دارای فشار کمی بر روی سطح زمین است که به آن امکان می دهد در جاده هایی با ظرفیت باربری کم، باتلاق ها، برف ، زمین های شنی حرکت کند، علاوه بر این، خودرو ابی خاکی بود و قابلیت حرکت روی اب را دارد .
خودروی دارای یک برجک جمع شونده است که در بخش بالای ان چهار موشک درون لانچر قرار دارد .موشک ها به شکل دو به دو قرار گرفته اند و یک رادار سامانه غیر فعال برای کشف امواج رادار و جنگ الکترونیک منتشر شده از جنگنده دشمن است تا بتوند از حضور انها به شکل غیر فعال در منطقه اگاه شود. از میزان اثر پذیری این سیستم هنوز اطلاعی دردست نیست .برد تشخیص این رادار 10 کیلومتر است و میتوان از ان به عنوان یک رادار تشخیص فاصله نیز استفاده کرد .این سیستم رادار 9S16 Flat Box نام دارد .برجک قابلیت چرخش 360 درجه را دارد و سر لانچر پرتاب تا85 درجه به طرف بالا حرکت میکند
در کنار برجک یک سیسم اپتک نوری با نام Gopher 9A35M وجود داشت که بین 10 تا15 کیلومتر برد داشت و به اپراتور اجازه میداد با ان به شکل چشمی با این دوربین هدف را رویت کرده و از خودی و یا دشمن بودن ان اگاه شود
در این سیستم
به خودروی پرتاب حاوی لانچر 9 ای34 ام2 و 9 ام 34 ام3 گفته می شود
سامانه Strela-10 در اصل برای استفاده از موشک 9 ام37 به عنوان سلاح اصلی طراحی شده بود، اگرچه توان شلیک موشک 9 ام31 سامانه استرلا1(سام9) را نیز دارد
هر موشک 9ام 37 دارای 2.1 متر طول، 40 کیلوگرم وزن و یک کلاهک 3.5 کیلوگرمی می باشد . حداکثر سرعت موشک نزدیک به 2 ماخ، برد درگیری از 500 تا 5000 متر و ارتفاع درگیری بین 10 تا 3500 متر میباشد.
موشک دارای یک کاونده فروسرخ روی دماغه خود بود و زمان شلیک سر لانچر جعبه شکل باز میشد و موشک با کاونده خود دست به جستجوی محیط روبرو میزد تا روی گرمای هدف قفل کند ..برای همین کاربر که درون برجک پشت یک صفحه شیشه ای قرار داشت باید سر لانچر را به طرف هدف بر میگرداند. لانچر قابلیت جمع شدن و خوابیدن روی خودرو را دارد
چهار موشک در لانچری روی برجک نصب می‌شوند و آماده پرتاب هستند و هشت موشک دیگر به عنوان بارگیری مجدد در داخل خودرو حمل می‌شوند. بارگیری مجدد حدود 3 دقیقه طول می کشد.
موشک 9ام37 به سرعت با موشک 9 ام37 ام که کمی بهبود یافته بود جایگزین شد (پیشرفت اصلی در سیستم خلبان خودکار کارآمدتر برای کنترل مسیر پرواز موشک بود)، و بعداً 9 ام333 که به طور قابل توجهی ارتقا یافت بود جایگزین شد
9 ام333 که از اواخر دهه1980 وارد خدمت شد دارای کلاهک سنگین‌تر بود و وزن کلاهک به 5 کیلوگرم افزایش یافته بود .دارای فیوز جدید انفجار مجاورت با لیزر 8 پرتو داشت تا بتواند در نزدیکی هدف نیز منفجر شود تا کارایی ان بر ضد اهداف کوچک بهبود یابد. موشک 9 ام37 قبلی برخورد مستقیم بود که اینگونه ممکن بود موشک از کنار هدف رد شود ولی موثر نباشد .همچنين برد موثر به6 کیلومتر افزایش یافته بود
این سیستم هیچ راداری برای کشف هدف ندارد و کشف هدف توسط چشم اپراتور و در نسخه های بهبود یافته توسط سامانه اپتیک حرارتی انجام می شود. البته میتوان از رادار کوچک کشف نیز برای کشف هدف استفاده کرد و یا سیستم را در قالب یک شبکه پدافندی مجهز به رادار برای کشف هدف استفاده کرد. نداشتن رادار امتیاز خود را دارد زیرا کشفش توسط سامانه های هشدار دهنده راداری را سخت میکند و انهدام ان با موشک ضد رادار ممکن نیست
استرلا10 اگرچه هنوز به شکل گسترده ای در خدمت روسها است ولی واقعیت این است که برد ان بیشتر از سامانه دوش پرتابی چون ایگلا و یا وربا نیست که جدیدا پشت خودروهای تاکتیکی به شکل چند تایی نیز نصب شده است
مدلهای مختلف
مدلهای سیستم پدافند هوایی «استرلا-۱۰» (Strela-10)
نسخه 9K35M«استرلا-۱۰ ام»: نسخه پایه ارتقاءیافته که تفاوت اصلی آن با مدل اصلی، وجود سرهای جستجوگر جدید ۹ک۳۷ام برای موشک‌ها بود. سر جستجوگر جدید اهداف را بر اساس ویژگی‌های مسیر پروازی انتخاب می‌کرد که به‌طور قابل توجهی اثربخشی طعمه‌های اخلال‌گر را کاهش میداد. این ویژگی به سیستم اجازه میداد تا در محیط‌های دارای اخلال الکترونیکی و طعمه‌های حرارتی، هدف واقعی را از طعمه تشخیص دهد و آن را منهدم کند.
9کا35 ام2 «استرلا-10 ام2 »: این سیستم بر اساس تصمیم اداره اصلی موشک و توپخانه (GRAU) و وزارت صنایع دفاعی اتحاد جماهیر شوروی ساخته شد و دلیل اصلی آن، نیاز به افزایش سطح اتوماسیون کار رزمی سیستم بود. تفاوت اصلی آن وجود تجهیزات دریافت و اجرای خودکار هدف‌یابی از پست فرماندهی باتری PU-12M، از پست کنترل فرمانده پدافند هوایی هنگ و از رادارهای شناسایی بود. برای قابلیت عبور از موانع آبی با مجموعه کامل موشک‌های ضدهوایی و مسلسل، شناورهای فوم پلی‌اورتان در دو طرف خودروی رزمی نصب شده بود. این سیستم در سال ۱۹۸۱ به خدمت پذیرفته شد.
9کا 35 ام2 «استرلا-10 ام3 »: بر اساس تصمیم شورای وزیران اتحاد جماهیر شوروی در ۱ آوریل ۱۹۸۳، توسعه مدرن‌سازی بعدی سیستم «استرلا-۱۰» آغاز شد. سیستم جدید باید با هواپیماهای کم‌ارتفاع و هلیکوپترهای قابل مشاهده بصری، در حالت سکون و توقف‌های کوتاه در شرایط اخلال‌های نوری شدید، مؤثرتر عمل می‌کرد. این سیستم در سال ۱۹۸۹ پس از آزمایش‌ها به خدمت پذیرفته شد. منطقه انهدام آن در ارتفاع از ۲۵ تا ۳٬۵۰۰ متر و در برد از ۸۰۰ تا ۵٬۰۰۰ متر بود و احتمال انهدام هدف با یک موشک ۰٫۳ تا ۰٫۶ گزارش شده است.
9 کا35 ام4 «استرلا-10ام4 »: این نسخه شامل سیستم حرارتی تصویری و سیستم خودکار ردیابی هدف (ASC) است که محدوده طیفی کانال حرارتی آن ۳ تا ۵ میکرومتر میباشد. این سیستم پدافندی امکان شلیک بر اساس اصل «شلیک و فراموش کن» را فراهم میکند. تسلیحات آن شامل ۸ فروند موشک ۹М۳۳۳ (۹М۳۷М، ۹М۳۷МД) است و قادر به انهدام اهدافی با سرعت تا ۴۲۰ متر بر ثانیه میباشد.
«استرلا-10 ام اچ »: یک نسخه روسی است که توسط شرکت طراحی ماشین‌سازی دقیق به نام A. E. نودلمان برای مدرن‌سازی سیستم‌های استرلا-10 ام تا 10 ام3 توسعه یافته است. این سیستم به سیستم حرارتی تصویری، دستگاه خودکار قفل و ردیابی هدف و بلوک اسکن مجهز شده است. از سال ۲۰۱۵ در نیروهای پدافند هوایی نیروی زمینی و نیروهای هوابرد روسیه در حال تأمین است.
«استرلا-10 تی»: نسخه بلاروسی که توسط انجمن تولید علمی «تتراادر» بر پایه «استرلا-۱۰М۲» توسعه یافته است. این سیستم به سیستم اپتیک-الکترونیک ОЭС-1ТМ، سیستم محاسباتی دیجیتال و تجهیزات ناوبری GPS مجهز شده است. این سیستم می‌تواند روی شاسی چرخدار نیز مستقر شود.
«استرلا-10 بی ام 2 »: نسخه بلاروسی که توسط شرکت «BSVT — فناوری‌های جدید» روی شاسی ان تی- ال بی ساخته شده و به ایستگاه اپتیک-الکترونیک حرارتی-تلویزیونی چهارکاناله «استریژ-М۲» (با میدان دید باریک و گسترده) مجهز است. برد شناسایی اهداف از نوع هلیکوپتر یا هواپیمای تهاجمی حداقل ۲۰٬۰۰۰ متر و برد تشخیص ۷٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ متر است. استفاده از سیستم شناسایی، ردیابی و هدف‌گیری غیرفعال، رادارگریزی بالایی به این سیستم می‌دهد و به دو نوع موشک با سرهای جستجوگر نیمه‌فعال و غیرفعال مسلح است که انهدام انواع اهداف از جمله پهپادها را ممکن می‌سازد.
«استرلا10 -CROA1»: نسخه کروات که روی شاسی زرهی کامیون ТАМ-۱۵۰ با فرمول چرخ ۶×۶ نصب شده و استفاده عملی‌تری را فراهم میکند. این تغییر به دلیل کمبود کامل قطعات МТ-ЛБ در طول جنگ استقلال کرواسی انجام شد. امروزه کرواسی حداقل ۹ سیستم از این نوع را در خدمت دارد و این سیستم همچنان توسط شرکت‌های کروات تولید و توسعه یافته و به‌طور فعال صادر می‌شود.
موشک ۹М۳۳۳: موشک ضدهوایی هدایت‌شونده جدید برای سیستم‌های «استرلا-۱۰» که مانند ۹М۳۷ با طرح آیرودینامیکی «اردک» ساخته شده است. این موشک به موتور با کارایی بالا، محفظه حمل و پرتاب، سر جستجوگر جدید، خلبان خودکار و سرجنگی جدید مجهز است. سر جستجوگر جدید سه حالت کار دارد: مادون قرمز، فتوکنتراست و حالت اخلال. سرجنگی جدید ۵ کیلوگرم (در مقابل ۳ کیلوگرم در ۹М۳۷) وزن دارد و طول موشک به ۲٫۲۳ متر افزایش یافته است. موشک ۹М۳۳۳ می‌تواند توسط تمام مدلهای سیستم «استرلا-۱۰» استفاده شود.
تاریخچه عملیاتی
جنگ داخلی آنگولا
در 20 فوریه 1988، سرگرد 31 ساله ادوارد ریچارد هری از اسکادران اول، SAAF، در اثر اصابت میراژ F1AZ (سریال 245) توسط یک موشک زمین به هوای کوبایی استرلا-10 در کواتیر کشته شد. (نزدیک Menongue) در حالی که در یک مأموریت رزمی بر فراز آنگولای جنوبی بود.
عملیات طوفان صحرا
عراق در آغاز عملیات سال 1991 برای آزادسازی کویت از اشغال عراق، چندین سامانه عملیاتی Strela-10 داشت که اکثر آنها اگر نگوییم همه به عنوان بخشی از سیستم های پدافند هوایی میدان نبرد لشکرهای گارد جمهوری سازماندهی شده بودند.
در جریان این عملیات، گمان می رود 27 هواپیمای ائتلاف توسط سامانه های فرورسخ عراقی مورد اصابت قرار گرفته و منجر به از دست رفتن 14 هواپیما شد .گمان می رود حداقل دو تلفات ناشی از استرلا-10 باشد: در 15 فوریه یک فروند ای10 مورد هدف یک موشک پدافندی قرار گرفت که گمان می رود یک استرلا-10 باشد. ستوان خلبان رابرت سویت خلبان این جنگنده ایجکت کرد و اسیر جنگی شد ولی قبل از اینکه دست عراقی ها به ان برسد یک ای 10 دیگر که همراه وی بود تلاش در محافظت از وی کرد که ان نیز هم مورد هدف باز احتمالا ی استرا10 قرار گرفت ولی وی سقوط کرد و کشته شد
درگیری 2020 قره باغ کوهستانی
پدافند هوایی ارمنستان از سامانه های موشکی استرلا-10 در مناقشه قره باغ در سال 2020 استفاده کرد. در روزهای آغاز جنگ، چندین ویدئو که توسط ارتش آذربایجان منتشر شد، چندین سامانه پدافندی اوسا و استرلا10 توسط پهپادهای مسلح بایرکتار منهدم شدند.
برای عضویت در اینستاگرام جنگاوران اینجا را کلیک کنید
عبدالحمید تارخ
