جنگنده اف16 که از دهه 1970 میلادی وارد خدمت شد به مرور زمان با چالش فرسودگی ناوگان قدیمی و ظهور تهدیدات جدید هوایی مواجه گردید و بسیاری از کشورهایی که این جنگنده را به عنوان ستون اصلی نیروی هوایی خود به کار گرفته بودند و به دنبال مدرن سازی آن رفتند از همین رو شرکت لاکهید مارتین برای پاسخ به نیاز کشورها به یک جنگنده چندمنظوره با هزینه کمتر از نسل پنجم و در عین حال مجهز به فناوریهای نوین پروژه اف16 ویپر یا همان اف16 وی را آغاز کرد. این طرح در اصل پاسخی به درخواست مشتریان بینالمللی بود که به جای خرید جنگندههای کاملاً جدید به دنبال ارتقای ناوگان موجود بودند. لاکهید مارتین با معرفی این نسخه توانست هم بازار صادراتی جنگنده را برای سالهای آینده تضمین کند و هم جایگاه اف16 را در میدان نبرد مدرن حفظ نماید .ویپر بر پایه ارتقاهای بلوک 70 و 72 بنا شد و هدف آن افزایش طول عمر عملیاتی، توانمندیهای رزمی و بهروز رسانی سیستمهای مأموریتی بود تا این جنگنده همچنان در دهههای آینده قابل رقابت باقی بماند.
طرح اف16 ویپر در اوایل دهه 2010 توسط لاکهید مارتین آغاز شد زمانی که بسیاری از مشتریان بینالمللی به دنبال جایگزینی برای ناوگان قدیمی خود بودند .نخستین پرواز نمونه ارتقایافته اف16وی در سال 2015 انجام شد و این نسخه با نام رسمی Block 70/72 معرفی گردید .الگوی اصلی لاکهید مارتین در این پروژه تلفیقی از تجربه ارتقای پیشین اف16ها و بهرهگیری از فناوریهایی بود که در جنگنده نسل پنجم اف35 توسعه یافته بود به طور خاص نصب رادار آرایه فازی فعال AESA، کابین دیجیتال پیشرفته و سیستمهای اویونیکی مشابه با اف35 از جمله نوآوریهایی بودند که به ویپر منتقل شدند. در واقع لاکهید با الهام از معماری باز و سیستمهای یکپارچه اف35 تلاش کرد اف16 وی را به جنگندهای میان نسل چهار و نیم و نسل پنجم تبدیل کند تا هم نیاز بازار صادراتی را برطرف نماید و هم کشورهای کاربر اف16 بدون نیاز به خرید جنگندههای گرانتر بتوانند قدرت هوایی خود را حفظ کنند.
بسیاری از کارشناسان نظامی معتقدند که طرح اف16 ویپر به شدت تحت تأثیر برنامه ارتقای پیشرفتهای بود که برای جنگندههای اف16E/F بلاک 60 موسوم به شاهین صحرا متعلق به امارات متحده عربی اجرا شد. در اوایل دهه 2000 میلادی امارات با سفارش دهها فروند اف16 بلاک 60 مجهز به رادار پیشرفته AN/APG-80 AESA و اویونیک دیجیتال یک جهش بزرگ در ارتقای این جنگنده ایجاد کرد این نسخه در واقع نخستین اف16 جهان بود که از رادار آرایه فازی فعال استفاده میکرد و کابین آن به صورت تمام دیجیتال طراحی شده بود. تجربه موفق امارات و عملکرد بالای شاهین صحرا نشان داد که بدنه اف16 همچنان ظرفیت پذیرش فناوریهای نوین را دارد و همین موضوع الهامبخش لاکهید مارتین شد تا با استفاده از همان فناوریها و توسعه بیشتر آنها نسخه ویپر را عرضه کند .به عبارتی ویپر را میتوان نوعی تعمیم و صادرات گستردهتر ایده شاهین صحرا دانست که این بار نه فقط برای یک مشتری خاص بلکه برای بازار جهانی طراحی و ارائه شد.
طرح اف16 ویپر پس از نخستین پرواز در سال 2015 وارد فاز آزمایشهای گسترده شد و در سال 2017 لاکهید مارتین رسماً این نسخه را به عنوان Block 70/72 به بازار جهانی عرضه کرد. نخستین قرارداد بزرگ در سال 2017 با کشور بحرین به امضا رسید که سفارش 16 فروند اف16 ویپر را ثبت کرد و در نتیجه بحرین به عنوان اولین مشتری رسمی و کاربر این نسخه شناخته شد پس از آن اسلواکی در سال 2018 با سفارش 14 فروند دیگر به جمع کاربران پیوست و به تدریج کشورهایی مانند تایوان، بلغارستان و اردن نیز قراردادهایی برای خرید یا ارتقای ناوگان خود به استاندارد ویپر امضا کردند .به این ترتیب از سال 2020 پروژه اف16 ویپر وارد مرحله عملیاتی شد و نخستین هواپیماهای تحویلی به بحرین در سالهای ابتدایی دهه 2020 رسماً وارد خدمت عملیاتی گردیدند.
از نظر سازه و بدنه اف16 ویپر نسبت به نسخههای قبلی تغییرات مهمی را تجربه کرده که هدف آن افزایش طول عمر عملیاتی و توانایی حمل تجهیزات مدرن بود لاکهید مارتین برای این نسخه از ساختار تقویتشده در بخشهای اصلی بدنه و بالها استفاده کرد تا عمر پروازی جنگنده به بیش از 12 هزار ساعت برسد این رقم در مقایسه با نسخههای اولیه اف16 که حدود 8 هزار ساعت عمر داشتند یک جهش مهم محسوب میشود در طراحی بدنه همچنین تغییراتی برای کاهش سطح مقطع راداری در بخشهایی از سازه و محل اتصال بدنه و بالها اعمال شد .هرچند این جنگنده به طور کامل پنهانکار نیست اما استفاده از مواد کامپوزیتی جدید و طراحی اصلاحشده باعث کاهش بازتاب راداری آن گردید علاوه بر این ظرفیت حمل بار زیر بال و بدنه افزایش یافت تا بتواند طیف گستردهتری از تسلیحات هوشمند و غلافهای ماموریتی را حمل کند. بنابراین ویپر نه تنها از نظر ساختاری مقاومتر و ماندگارتر از نسخههای پیشین است بلکه با توجه به اصلاحات آیرودینامیکی و مواد جدید توانایی بیشتری در سازگاری با نیازهای عملیاتی مدرن دارد.
در بخش الکترونیک اف16 ویپر یکی از بزرگترین جهشها نسبت به نسخههای قبلی رخ داده است مهمترین تغییر نصب رادار پیشرفته AN/APG-83 SABR از نوع AESA است که توانایی کشف، رهگیری و درگیری همزمان با چند هدف را دارد و نسبت به رادارهای قدیمیتر مقاومت بالاتری در برابر جنگ الکترونیک نشان میدهد این رادار توانایی رهگیری اهداف هوایی کوچک، شناسایی اهداف زمینی با دقت بالا و هدایت سلاحهای هوشمند دورایستا را فراهم میسازد .
رادار AN/APG-83 SABR (Scalable Agile Beam Radar) محصول شرکت Northrop Grumman بوده و به عنوان مهمترین بخش ارتقای این جنگنده شناخته میشود این رادار از نوع AESA است و از هزاران ماژول فرستنده–گیرنده حالت جامد ساخته شده که هم توان عملیاتی و هم مقاومت در برابر جنگ الکترونیک را به شدت افزایش میدهد. برد کشف آن برای اهداف هوایی بیش از 370 کیلومتر اعلام شده و میتواند همزمان دهها هدف را رهگیری کرده و برای چند هدف به طور همزمان دستور شلیک صادر کند. این رادار توانایی نقشهبرداری دقیق زمینی با فناوری SAR را دارد که به خلبان امکان میدهد اهداف زمینی مانند خودروهای زرهی یا مواضع مستتر را با دقت بالا شناسایی کند همچنین قابلیت رهگیری اهداف کوچک و با سطح مقطع پایین مثل پهپادها و موشکهای کروز در آن پیشبینی شده است .از دیگر ویژگیهای این رادار میتوان به توانایی اجرای مأموریتهای هوا به هوا، هوا به زمین و هوا به دریا به صورت همزمان اشاره کرد به این معنا که خلبان میتواند در حالی که درگیر نبرد هوایی است همچنان وضعیت تهدیدات زمینی یا دریایی را زیر نظر داشته باشد. علاوه بر این رادار AN/APG-83 به گونهای طراحی شده که با سامانههای تسلیحاتی نوین مانند موشکهای AIM-120D، AIM-9X و بمبهای هدایتشونده JDAM سازگار باشد و امکان انتقال سریع دادهها به سیستمهای ارتباطی شبکهمحور را دارد در مجموع این رادار اف16 ویپر را از یک جنگنده نسل چهارم کلاسیک به یک پلتفرم نسل چهار و نیم با توان کشف و درگیری مدرن ارتقا میدهد.
علاوه بر رادار جنگنده به سامانههای جستجو و رهگیری فروسرخ(در صورت سفارش)، حسگرهای الکترواپتیک و غلافهای شناسایی و هدفگیری پیشرفته مانند اسنایپر ATP مجهز میشود در زمینه هشدار و بقا نیز ویپر دارای سامانه هشدار راداری RWR پیشرفته از نوع AN/ALR-69 ، سامانه هشدار نزدیکشونده موشک MAWS از نوع AN/AAR-60(V)2 ، پرتابگرهای اقدامات متقابل شامل فلر و چف و سامانه جنگ الکترونیک Viper Shield است که میتواند انواع تهدیدات راداری و موشکی را شناسایی و خنثی کند .سامانه ناوبری شامل GPS نظامی مقاوم در برابر جمینگ و INS پیشرفته است که امکان عملیات دقیق در محیطهای متخاصم را میدهد کابین خلبان کاملاً بازطراحی شده و دارای نمایشگرهای چندمنظوره رنگی بزرگ، صفحه نمایش مرکزی عریض (CPD) با وضوح بالا، نمایشگر سربالا (HUD) مدرن و کلاهخلبانی با سامانه دید سربالا (HMD) است این کابین دیجیتال مشابه نسل پنجم اف35 طراحی شده تا بار کاری خلبان کاهش یافته و آگاهی موقعیتی او به شکل چشمگیری افزایش یابد.کاین مجهز به سه نمایشگر رنگی چند کاره قابل برنامه ریزی است
اف16 ویپر به گونهای طراحی شده که توان حمل طیف گستردهای از غلافهای ماموریتی را داشته باشد و همین موضوع انعطاف رزمی آن را چند برابر کرده است یکی از اصلیترین غلافها نشان گذار لیزری اسنایپر است که قابلیت شناسایی، رهگیری و هدفگیری اهداف زمینی و هوایی را با دوربین الکترواپتیک، فروسرخ و لیزر با دقت بالا فراهم میسازد .این غلاف امکان هدایت بمبهای لیزری و موشکهای هدایتشونده را فراهم کرده و در مأموریتهای شناسایی نیز کاربرد دارد .غلاف دیگر لیتینیگ است که مشابه اسنایپر عمل میکند و در برخی کاربران اف16 ویپر استفاده میشود .در زمینه جنگ الکترونیک، ویپر میتواند از غلافهای اختلالگر و اقدامات متقابل مانند AN/ALQ-131 و AN/ALQ-184 بهره ببرد که برای کور کردن رادارهای دشمن و کاهش احتمال اصابت موشکهای پدافندی استفاده میشوند .برای مأموریتهای شناسایی تاکتیکی غلاف شناسایی DB-110 در نظر گرفته شده که قابلیت تصویربرداری با کیفیت بالا در روز و شب و ارسال آنی دادهها به ایستگاه زمینی را دارد. همچنین غلافهای ویژهای برای جنگ دریایی یا مأموریتهای ضدکشتی مانند Harpoon datalink pod نیز قابل حمل هستند علاوه بر این در زمینه ناوبری و پرواز شبانه غلافهای navigation/FLIR pods به کار میروند در مجموع توانایی حمل این غلافها باعث میشود. اف16 ویپر نه تنها در نقش جنگنده برتری هوایی بلکه در مأموریتهای چندمنظوره شامل شناسایی، پشتیبانی نزدیک، حمله دقیق، جنگ الکترونیک و عملیات دریایی نیز عملکردی بسیار گسترده و انعطافپذیر داشته باشد.
اف16 ویپر بسته به نسخه Block 70 یا 72 به دو نوع موتور مجهز میشود؛ در نسخه Block 70 موتور General Electric F110-GE-129 نصب میگردد که نیروی آن به حدود 29,000 پوند رانش با پسسوز میرسد و در نسخه Block 72 از موتور Pratt & Whitney F100-PW-229 استفاده میشود که قدرتی در همان سطح یعنی حدود 29,160 پوند رانش با پسسوز تولید میکند. این موتورها علاوه بر قدرت بالا، بهبود قابل توجهی در مصرف سوخت، طول عمر قطعات و قابلیت اطمینان نسبت به موتورهای قدیمیتر اف16 ارائه میدهند و امکان پرواز در شرایط آبوهوایی دشوار و محیطهای عملیاتی متنوع را فراهم میسازند. از نظر ظرفیت سوخت داخلی اف16 ویپر حدود 3,200 کیلوگرم سوخت در مخازن داخلی حمل میکند و با نصب سه مخزن خارجی زیر بدنه و بالها میتواند بیش از 4,400 کیلوگرم سوخت اضافی حمل نماید. همچنین قابلیت نصب مخازن سوخت تطبیقی CFT روی بدنه بالای بالها نیز وجود دارد که بدون اشغال جایگاههای تسلیحاتی، برد پروازی را افزایش میدهد .این ترکیب باعث میشود شعاع رزمی ویپر در مأموریتهای تهاجمی به حدود بیش از 1,000 کیلومتر برسد در حالی که برد انتقالی آن با مخازن خارجی و سوختگیری هوایی میتواند به بیش از بیش از 4,000 کیلومتر افزایش یابد از نظر سرعت اف16 ویپر قادر است به حداکثر سرعتی حدود 2 ماخ (بیش از 2,100 کیلومتر در ساعت) برسد و سقف پرواز عملیاتی آن نزدیک به 15 کیلومتر است به طور کلی ترکیب موتور قدرتمند، ظرفیت بالای سوخت داخلی و خارجی و توانایی استفاده از سامانه سوختگیری هوایی باعث شده ویپر جنگندهای با برد و انعطاف عملیاتی بسیار بالا در میان جنگندههای نسل چهار و نیم محسوب شود.
اف16 ویپر از نظر ظرفیت تسلیحاتی نسبت به نسخههای پیشین بسیار منعطفتر و توانمندتر شده است .این جنگنده دارای 9 جایگاه خارجی شامل 6 جایگاه زیر بال و 3 جایگاه زیر بدنه است که میتوانند انواع تسلیحات هوا به هوا، هوا به زمین و ضدکشتی را حمل کنند ظرفیت کل بار رزمی اف16 ویپر به حدود 7,700 کیلوگرم میرسد که نسبت به نسخههای قدیمی افزایش یافته است
از مهمترین تسلیحات هوا به هوا میتوان به موشکهای هوا به هوای رادار فعال امرام با برد بیش از 100 تا 180 کیلومتر و قابلیت هدایت راداری نیمه فعال و فعال، و موشک رزم هوایی نزدیک AIM-9X سایدواندر با برد حدود 20 کیلومتر و قابلیت مانورپذیری بالا و هدایت فروسرخ اشاره کرد. این ترکیب امکان برتری هوایی مؤثر حتی در برابر جنگندههای نسل چهار و نیم را فراهم میکند
در مأموریتهای هوا به زمین ویپر قادر است انواع بمبهای هدایتشونده لیزری GBU-12/16 Paveway با دقت چند متری و بمبهای هدایتشونده ماهوارهای JDAM (GBU-31/38) با برد بیش از 28 کیلومتر و توان نفوذ بالای زرهی را حمل کند علاوه بر این موشکهای کروز هوا به زمین و ضد کشتی مانند AGM-84 هارپون و AGM-65 ماوریک نیز قابل نصب هستند که به جنگنده توان عملیاتی ضدکشتی و حمله دقیق به اهداف زمینی را میدهد
همچنین اف16 ویپر میتواند توپ داخلی 20 میلیمتری M61A1 والکان با نرخ شلیک 6,000 گلوله در دقیقه را برای درگیریهای نزدیک به کار گیرد و با نصب غلافهای ماموریتی مانند Sniper ATP و LITENING Pod دقت هدایت سلاحهای هوشمند را به شکل چشمگیری افزایش دهد
برد مؤثر تسلیحات هوا به هوا بسته به نوع موشک بین 20 تا 160 کیلومتر است و سلاحهای هوا به زمین با توجه به هدایت لیزری یا ماهوارهای تا بیش از 28 کیلومتر و همچنین ویپر توان شلیک سلاح برد بلند AGM-154 با برد 125 تا340 کیلومتر بسته به مدل و موشک AGM-158 با برد 550 تا 900 کیلومتر بسته به مدل اهداف را دقیقاً هدف قرار دهند این ترکیب سلاحها باعث میشود اف16 ویپر هم در مأموریتهای برتری هوایی، هم حمله دقیق به اهداف زمینی و هم عملیات ضدکشتی عملکرد بسیار گسترده و منعطف داشته باشد.
از زمان معرفی جنگنده اف-16 ویپر (F-16V) در سال 2017، این مدل به یکی از محبوبترین و پیشرفتهترین نسخههای خانواده اف-16 تبدیل شده است. تا سال 2025، بیش از ۴,۷۰۰ فروند از این جنگنده توسط ۳۰ کشور در سراسر جهان سفارش داده شده و در حال خدمت هستند.(تمامی مدل های اف16)
مشتریان و تعداد سفارشها
در ادامه، فهرستی از برخی کشورهای مشتری و تعداد سفارشهای آنها ارائه شده است:
- بحرین: سفارش ۱۶ فروند جدید و ارتقای ۲۰ فروند اف-16C/D بلاک ۴۰ به استاندارد ویپر.
- بلغارستان: خرید ۱۶ فروند اف-16 بلاک ۷۰ به ارزش ۱.۳ میلیارد دلار.
- اسلواکی: سفارش ۱۴ فروند اف-16 بلاک ۷۰ برای جایگزینی میگ-۲۹های قدیمی.
- تایوان: خرید ۶۶ فروند اف-16 بلاک ۷۰ به ارزش ۸ میلیارد دلار.
- اردن: سفارش ۱۶ فروند اف-16 بلاک ۷۰ شامل ۱۲ فروند تکسرنشین و ۴ فروند دوسرنشین.
- ترکیه: توافق برای خرید ۴۰ فروند اف-16 بلاک ۷۰ به ارزش ۷ میلیارد دلار، با لغو بخش ارتقا و استفاده از توان داخلی.
وضعیت تحویل و تولید
تا ژوئن ۲۰۲۴، لاکهید مارتین ۱۶ فروند اف-16 بلاک ۷۰ به بلغارستان و ۶ فروند به بحرین تحویل داده است. در مجموع، ۱۶۷ فروند دیگر در دست تولید هستند که شامل سفارشهای جدید از کشورهای مختلف میشود.
چشمانداز آینده
با توجه به تقاضای بالا و نیاز به جایگزینی جنگندههای قدیمی، لاکهید مارتین پیشبینی کرده است که تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۳۰۰ فروند اف-16 جدید به کشورهای مختلف تحویل دهد.
عبدالحمید تارخ
مقالات مشابه
