موشک ضد کشتی سی کیلر/مارته یکی از سامانههای موشکی ضدکشتی ساخت ایتالیا است که توسعه آن از دهه ۱۹۶۰ آغاز شد. این خانواده موشکی در طول سالها در چندین گونه مختلف توسعه یافته و با استفاده از سامانههای هدایت متفاوت، قابلیت بهکارگیری از روی شناورها و هواگردها را پیدا کرده است. یکی از جدیدترین تحولات این خانواده، موشک مارته است که یک موشک ضدکشتی زیرصوت با قابلیت پرواز در ارتفاع پایین و حرکت در نزدیکی سطح دریا (Sea-Skimming) محسوب میشود و به یک کلاهک نیمهزرهشکن با وزن حدود ۷۰ کیلوگرم مجهز است.
موشکهای سی کیلر در طول دوران خدمت خود توسط دستکم شش کشور مورد استفاده قرار گرفتهاند و سابقه عملیاتی نیز داشتهاند. از جمله مهمترین موارد استفاده از این خانواده، جنگ ایران و عراق بود که طی آن دستکم شش فروند شناور مورد اصابت این موشکها قرار گرفتند. بررسی روند توسعه سی کیلر و گذار آن به خانواده مارته ، ضمن معرفی ویژگیهای کلی این سامانهها، میتواند دید مناسبی نسبت به روند تحول موشکهای ضدکشتی ایتالیایی و کاربرد آنها در نبردهای دریایی ارائه دهد.
برای درک عمیقتر این سامانه، باید به ریشههای تاریخی آن در دههٔ شصت میلادی بازگشت، زمانی که شرکت «کونتراوز ایتالیانا» (Contraves Italiana) برنامهای را برای توسعهٔ موشک ضدکشتی با نام «نتونو» (Nettuno) کلید زد که هدف آن مسلح کردن یگانهای دریایی سبک با سلاحی کارآمدتر از رقیب فرانسوی خود یعنی اساس.۱۲ (SS.12) بود، زیرا اساس.۱۲ در اصل یک موشک ضدتانک قدیمی با هدایت سیمی بود که بهطور ناقص برای نقش ضدکشتی تطبیق داده شده بود و بهسرعت منسوخ مینمود، از اینرو طراحان ایتالیایی با الهام از موشک هوا به هوای اسپارو (Sparrow) آمریکایی، جنگافزاری نسبتاً سبک با جرم حدود ۱۷۰ کیلوگرم و سرجنگی ۳۰ کیلوگرمی و پیشران سوخت جامد طراحی کردند و سامانهٔ هدایت آن از نوع «تابشرو» (beam-rider) انتخاب شد، به این معنا که موشک توسط یک رادار که به شکل دستی به سمت هدف گرفته می شود هدایت می شد.موشک امواج بازگشتی تا هدف را برای رسیدن به هدف تعقیب میکرد ولی تنها در زاویه و برای تنظیم ارتفاع یک رادیو ارتفاعسنج که توسط بخش موشکی کونتراوز توسعه یافته بود، هدایت میشد و آن را در مرحلهٔ ابتدایی پرواز در ارتفاع ثابت ۱۵ متر از سطح دریا و در مرحلهٔ نهایی در ارتفاع از پیش تعیینشده بین ۳ تا ۵ متر (بسته به میزان تلاطم سطح دریا) قرار میداد، اما برد آن به حدود ده کیلومتر محدود بود و بنابراین این موشک که «سی کیلر امکی۱» (Sea Killer MK1) نام گرفت، صرفاً بهعنوان یک سلاح دفاعی کوتاهبرد طبقهبندی میشد
تا این که در سال ۱۹۶۹ بخش موشکی کونتراوز به شرکت تازهتأسیس «سیستل» (Sistel Sistemi Elettronici) منتقل گردید که بهصورت سرمایهگذاری مشترک میان پنج شرکت بزرگ از جمله خود کونتراوز ایتالیانا تشکیل شده بود و این شرکت جدید، توسعهٔ موشکی تقویتشده به نام «ولکانو» (Vulcano) را آغاز کرد که بعدها سی کیلر امکی۲ نامیده شد و با سرجنگی ۷۰ کیلوگرمی و برد افزایشیافته به ۲۰ کیلومتر عرضه گردید، این افزایش برد از طریق افزودن یک مرحلهٔ پیشران اضافی (بوستر) به دست آمده بود که رانش اولیه را فراهم کرده و پس از چند ثانیه نخست پرواز جدا میشد و هر دو نسخه برای پرتاب از کشتیهای مجهز به پرتابگرهای چندگانه ویژه پیشبینی شده بودند، در همین دوران بود که موشک امکی۲ در تیراژ ۱۲۰ فروند توسط ایران خریداری شد که در آن زمان هنوز تحت رهبری محمدرضا پهلوی بود و در سال ۱۹۷۱ بر روی ناوهای اسکورت کلاس «سام» (Saam) که بعد انقلاب به ان کلاس الوند گفتند نصب گردید و این ناوها به پرتابگرهای پنجتایی و مرکز آتش «سی هانتر» (Sea Hunter) ساخت کونتراوز ایتالیانا، مجهز به رادار کشف و ردگیری هدف، تجهیز شدند، ضمن اینکه نیروی دریایی ایتالیا نیز این موشک را بر روی قایق توپدار «سائتا» (Saetta) آزمایش کرده بود، جایی که یک پرتابگر پنجتایی به جای توپ مرکزی ۴۰ میلیمتری نصب و در سال ۱۹۶۶ بر روی شناور مستقر گردید.به شکل کلی این موشک به دلیل نوع هدایت بسیار دربرابر جنگ الکترونیک اسیب پذیر بود و کارایی کمی داشت و هرگز سلاح قابل اعتمادی نبود.
اما نقطهٔ عطف اصلی در توسعهٔ این موشک زمانی رقم خورد که تمرکز از پرتاب دریایی به سمت استفاده از آن بهعنوان سلاحی در اختیار بالگردهای نیروی دریایی با مأموریت ضدکشتی تغییر یافت و این پروژه نام جدید «مارته» (Marte) را به خود گرفت که به سرعت توجه نیروی دریایی ایتالیا را جلب کرد و در اوایل دههٔ هشتاد میلادی، کاربرد آن بر روی بالگردهای ایبی-۲۱۲ (نسخه تولید شده در ایتالیای بل 212 امریکایی) و اساچ-۳دی در نقش ضدکشتی تأیید شد، یکپارچهسازی موشک در سامانهٔ ضدکشتی پرتاب از بالگرد در دو مسیر متوالی دنبال شد، به طوری که در مسیر نخست، موشک سی کیلر امکی۲ و سامانهٔ هدایت آن در صفحهٔ عمودی بدون تغییر باقی ماندند، اما در صفحهٔ افقی هدایت با سامانهٔ تابشروی اصلاحشده از نوع «ردیابی ضمن اسکن» (track-while-scan) کنترل میشد، بدین معنا که موشک از طریق سامانههای انتقال داده مقاوم در برابر اخلال از نوع جهش فرکانسی (frequency hopping)، دادههای قابل استخراج از رادار کشف بالگرد را دریافت میکرد و دیگر نیازی به رادار نشانهروی که هدف را بهطور مداوم دنبال کند، وجود نداشت و به این ترتیب هدف نمیتوانست تهدید را بهموقع تشخیص دهد و همچنین نخستین دیجیتالیسازی الکترونیک نیز در همین مرحله آغاز شد
اما در مسیر دوم و پیشرفتهتر، موشک به کلاهکی بزرگتر مجهز شد تا راداری از شرکت «اسامای» (SMA-Segnalamento marittimo ed aereo) را در خود جای دهد .این موشک دارای سیستم رادار فعال بود. موشک تا نزدیکی هدف با کمک دادهای اولیه رادار واحد شلیک پیش میرفت و بعد در نهایت با رادار کوچک خود هدف را کشف و به سمت ان هدایت می شد ولی همچنان ارتفاع توسط یک ارتفاع سنج لیزری تنظیم می شد . از اواسط دههٔ هشتاد این توسعهها با همکاری و نظارت اوتو ملارا، بهعنوان یکی از شرکتهای سهامدار، مطالعه و اجرا شد و در اوایل دههٔ نود، شرکت سیستل منحل گردید و پروژه بهطور کامل توسط اوتو ملارا تصاحب و تکمیل شد، اما این برنامه سپس توسعهٔ چندانی نیافت، بهجز پیشنهاد یک نسخهٔ ضدرادار که هرگز ساخته نشد، تا این که از سال ۲۰۰۳ آزمایشهای نسخهای بهروز شده با الکترونیک کاملاً دیجیتال و جستجوگر موشک تزئو/اوتومات (Teseo/Otomat) برای استفاده بر روی بالگردهای اناچ۹۰ و ایاچ-۱۰۱ آغاز شد
در ادامه و در جریان نمایشگاه هوایی پاریس لو بورژه در سال ۲۰۰۹، آنتونیو پرفتی، مدیرعامل امبیدیا ایتالیا، آغاز مرحلهٔ توسعهٔ دو نسخهٔ جدید دیگر را اعلام کرد، اولی با نام مارته امکی۲/اس-آ (Mk2/S-A) که برای استفاده توسط هواپیماهای تهاجمی سبک یا نسخههای مسلح هواپیماهای آموزشی رزمی مانند آلنیا آئرماکی ام۳۴۶ یا امبی-۳۳۹ طراحی شده بود و قرار بود بردی برابر با ۴۵ کیلومتر، جرم ۲۶۰ کیلوگرم، اویونیک کاملاً دیجیتال و سروو-عملگرهای جدید برای سطوح کنترلی داشته باشد و در نوامبر ۲۰۱۵، امبیدیا اعلام کرد که این موشک بهزودی با جنگندهٔ یوروفایتر تایفون یکپارچه خواهد شد که قادر خواهد بود همزمان تا شش فروند از آن را به همراه دیگر موشکهای پدافند هوایی خودحفاظتی حمل کند
و دومی با نام مارته امکی۲ ئیآر (Mk2 ER) که در مقایسه با نسخهٔ قبلی، تغییرات در آن اساسیتر بود، بهگونهای که یک موتور توربوجت ویلیامز دبلیوجی-۲۴-۸جی (Williams WJ-24-8G) برد آن را به ۱۰۰ کیلومتر خواهد رساند و امبیدیا ایتالیا مطالعاتی را برای جایگزینی سامانهٔ هدایت فعلی (رادار فعال) با حسگر از نوع تصویربرداری فروسرخ (IIR) آغاز کرده بود و این موشک با وزن پرتابی حدود ۳۰۰ کیلوگرم (در برابر ۳۱۰ کیلوگرم نسخهٔ پرتابشونده از بالگرد) و طول ۳٫۲ متر، برای استفاده توسط بالگردهای سنگینی مانند ایدبلیو-۱۰۱ یا اناچ۹۰ طراحی شده و یکپارچهسازی آن بر روی یوروفایتر تایفون نیز تا سال ۲۰۲۰ در دستور کار قرار گرفت، اما در کنار این نسخههای هوایی و بالگردی، امبیدیا سامانهٔ دفاع ساحلی متحرک مارته (MMCDS – Marte Mobile Coastal Defence System) را نیز مبتنی بر نسخهٔ ئیآر توسعه داده است که یک سامانهٔ موشکی ساحلی با قابلیت استقرار سریع، تحرک بالا و نیازمند تعداد اندکی پرسنل برای بهرهبرداری است و شامل یک واحد حسگر متحرک، یک واحد کنترل متحرک، یک یا چند پرتابگر که هرکدام دارای ۴ موشک هستند، و بهصورت اختیاری یک واحد نگهداری و یک واحد بارگذاری مجدد متحرک میباشد و مهمتر اینکه این سامانه میتواند با شبکههای پایش و دیگر سامانههای هدفگیری ثالث بهطور کامل یکپارچه شود و بدین ترتیب یک لایهٔ دفاعی ساحلی هوشمند و سیار را در اختیار فرماندهان قرار میدهد
در یک جمعبندی جامع میتوان گفت که خانوادهٔ موشک مارته امکی۲ با گذشت بیش از پنج دهه از اولین ایدهپردازیهای خود در قالب پروژهٔ نتونو، مسیری پرپیچوخم اما موفق را از یک موشک کوتاهبرد با هدایت تابشروی ساده تا یک خانوادهٔ کامل از مهمات دقیقزن چندسکویی با بردهای ۴۵ تا ۱۰۰ کیلومتر و قابلیت شلیک از جنگندهها، بالگردها، شناورها و سکوهای ساحلی طی کرده است و هرچند که نسخهٔ اولیهٔ هواپرتاب آن هرگز به تولید انبوه نرسید، اما نسخههای بالگردی و دریایی آن بهعنوان ستون فقرات پدافند ضدهوایی-ضدهشتی نیروی دریایی ایتالیا برای دههها ایفای نقش کردند و خرید گستردهٔ آن توسط ایران در دههٔ هفتاد میلادی نشان از اعتبار بینالمللی این جنگافزار در آن دوران داشت و امروز با ظهور نسخههای اس-آ و ئیآر و همچنین سامانهٔ ساحلی امامسیدیاس، این موشک نهتنها به رقابتی جدی برای موشکهای همرده مانند هارپون (Harpoon) و اگزوسه (Exocet) تبدیل شده، بلکه با بهرهگیری از جستجوگرهای فروسرخ و راداری فعال، سروو-عملگرهای جدید، اویونیک دیجیتال و موتور توربوجت، توانسته است خود را با تهدیدات قرن بیستیکم همچون کشتیهای مجهز به سامانههای دفاع نزدیک و جنگ الکترونیک پیشرفته تطبیق دهد و یکپارچهسازی آن با جنگندهٔ نسل چهارمی مثل تایفون و بالگردهای مدرن مانند اناچ۹۰ و ایدبلیو۱۰۱، نشان از عزم جدی امبیدیا برای حفظ و ارتقاء این سامانه تا سالهای آتی دارد، بهگونهای که مارته امکی۲ امروز فراتر از یک موشک صرف، به یک اکوسیستم کامل از شناسایی، فرماندهی، کنترل، پرتاب و آتش در بستر دریا و خشکی تبدیل شده است
بالگرد ان اچ90 و موشک مارته
این خانوادهٔ موشکی نهتنها در نیروی دریایی ایتالیا، بلکه در چندین کشور دیگر در سه قاره مورد استقبال قرار گرفته و هر یک از این قراردادها، داستانی از نیازهای عملیاتی و راهبردهای دفاعی خاص آن کشورها را روایت میکند، نخستین و بزرگترین خریدار خارجی، ایران بود که در سالهای ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۲ و در دوران حکومت پهلوی، تعداد ۱۶۰ فروند از موشکهای سی کیلر/مارته امکی۲ ولکانو (Sea Killer/Marte Mk2 Vulcano) را دریافت کرد تا بر روی ناوچههای کلاس الوند که به پرتابگرهای پنجتایی مجهز بودند، نصب شود و این تعداد در مقایسه با رقم ۱۲۰ فروندی که پیشتر در برخی منابع ذکر شده بود، بهنظر میرسد که شامل موشکهای یدکی و آموزشی نیز میشود و نشان از عزم ایران در آن دوره برای ایجاد یک سامانهٔ دفاع ساحلی-دریایی توانمند در برابر تهدیدات احتمالی در خلیج فارس و دریای عمان داشت
ایتالیا بهعنوان کشور سازنده و کاربر اصلی، خود چندین نسل از این موشک را به خدمت گرفت که شامل ارزیابی اولیه با مدل سی کیلر امکی۱ نتونو (Sea Killer Mk1 Nettuno) برای آزمایشهای اولیه، سپس تحویل ۴۵۰ فروند مارته امکی۱ از سال ۱۹۷۷ به بعد برای استفاده بر روی بالگردهای اساچ-۳دی در نقش ضدکشتی، و سپس ۱۸۰ فروند مارته امکی۲ که از سال ۱۹۸۷ تحویل شد و همچنان بر روی همین بالگردها به کار رفت و در نهایت ۳۹ فروند از جدیدترین نسخهٔ مارته امکی۲/اس از سال ۲۰۰۷ که برای بالگردهای مدرنتر ایدبلیو-۱۰۱ و اساچ-۹۰ (نسخهٔ ایتالیایی اناچ۹۰) در نظر گرفته شده است، و این روند نشاندهندهٔ تعهد طولانیمدت نیروی دریایی ایتالیا به این خانوادهٔ موشکی و بهروزرسانی مداوم آن در طول بیش از چهار دهه است
در خاورمیانه، قطر نیز با امضای تفاهمنامهٔ (MOU) در تاریخ ۳۰ مارس ۲۰۱۶، بهعنوان نخستین خریدار نسخهٔ بردافزودهٔ مارته ئیآر (Marte ER) برای سامانهٔ دفاع ساحلی خود معرفی شد و سپس در یک قرارداد جداگانه در سال ۲۰۱۸، تعداد ۵۰ فروند دیگر از همین نسخه را برای بالگردهای اناچ-۹۰ نیروی دریایی خود سفارش داد که این اقدام، نشان از تحول راهبرد دفاعی قطر در جهت تأمین یک لایهٔ دفاعی ساحلی متحرک و نیز افزایش توان ضربتی بالگردهای خود در برابر تهدیدات دریایی دارد
در غرب آفریقا، سنگال نیز با انتخاب موشک مارته امکی۲/ان (نسخهٔ شناورپرتاب) برای مسلح کردن سه فروند ناوچهٔ گشتی کلاس OPV58S خود، گامی در جهت تقویت پدافند دریایی در آبهای ساحلی و مقابله با قاچاق و دزدی دریایی برداشته است و این قرارداد نشان از انعطافپذیری مارته در نصب بر روی شناورهای کوچک تا متوسط دارد
در آسیای مرکزی، ترکمنستان که بهتازگی در حال مدرنیزه کردن نیروی دریایی خود است، حداقل ۲۵ فروند از مدل سی کیلر/مارته امکی۲/ان را برای شناورهای تهاجمی سریع ۳۳ متری کلاس درسان (Dearsan) دریافت کرده است تا بتواند در دریای خزر و آبهای محدود خود، بازدارندگی مؤثری در برابر تهدیدات سطحی ایجاد کند
اما بزرگترین خریدار خارجی پس از ایران، امارات متحدهٔ عربی است که در یک قرارداد بزرگ به تاریخ فوریهٔ ۲۰۰۹، تعداد ۱۰۰ فروند مارته امکی۲/ان را سفارش داد و این موشکها در سال ۲۰۱۳ بر روی ۱۲ فروند شناور گشتی سریع کلاس غناثه (Ghannatha) نصب شدند و سپس در فوریهٔ ۲۰۱۷، یک قرارداد تکمیلی به ارزش ۹۳٫۶ میلیون دلار برای ۵۰ فروند دیگر از همین نسخه منعقد گردید که در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ تحویل شد و این نشان از رضایت کامل امارات از عملکرد این موشک و تمایل به افزایش توان آتش شناورهای خود برای مقابله با تهدیدات در تنگهٔ هرمز و خلیج فارس دارد
در سوی دیگر اقیانوس اطلس، ونزوئلا نیز در بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۲ تعداد ۱۰۰ فروند از مدلهای سی کیلر/مارته امکی۱ را برای بالگردهای ضدزیردریایی ایبی-۲۱۲ خود تحویل گرفت .
عبدالحمید تارخ
