برروز رسانی:مرداد 1405
در اواخر دهه 1970 با در نظر گرفتن مشخص شده برنامه شوروی برای نسل جدید از جنگنده ها خود از جمله میگ 29 و سوخوی27 سوئد تصمیم به توسعه نسل اینده جنگنده ها خود گرفت که یک نسل چهارم بود. سوئد در اوائل دهه 1980 نسخه شکاری ویگن را عملیاتی کرد . این پرنده چالاکی کمی داشت و برد رادارش دست کم از میگ 23 ام ال دی که جنگنده خط مقدم روسها ویا میگ 25 کمتر بود . از طرفی ویگن یک جنگنده چند منظوره نبود نسخه های مختلفی از ان برای عملیات دفاع هوایی، تهاجمی شناسایی ضد کشتی و… توسعه یافته بود از این رو در سال 1982 تصمیم گرفت شد طرح جدید ساب که ساب 2110 نام داشت باید بتوان عملیات های کامل دفاع هوایی، تهاجمی، پشتبانی هوایی ، شناسایی ، ضد کشتی و … را انجام دهد و یک جنگنده چند منظوره باشد.JAS در واقع نشان دهنده توان چند منظوروگی این جنگنده است و در واقع مخفف این عبارت است Jakt ، Attack ،Spaningبود .جنگنده جدید با کمک امریکا ساخت شد و در سال 1980 وزارت دفاع امریکا اجازه فروش فناوری و تجهیزات لازم برای سوئد را تائید کرد.دولت سوئد در سال 1982 توافقی برای خرید 5 فروند پیش نمونه از این پرنده به امضا رساند.
در سال 1984 طرح کلی ساب2110 کامل بود که یک جنگنده تک سرنشینه با بال دلتا و مجهز به کانارد بود و از یک موتور بهره میبرد .جنگنده جدید که JAS39 گریپن نام داشت در 9 دسامبر سال 1988 اولین پرواز خود را انجام داد و نسخه دو سرنشینه با نام جاس 39 بی یک سال بعد اغاز شد.اولین پیش نمونه که 39-1 نامیده میشد در 2 فوریه سال 1989 بر اثر از دست رفتن کنترل به دلیل نقص در سامانه ها نرم افزاری کنترلی سقوط کرد که فیلم این حادثه پخش شد وباعث ناراحتی عمومی از جنگنده جدید در سوئد شد. با رفع مشکلات فنی و نرم افزاری و بهبود موتور دومین پیش نمونه که 39-2 نام داشت در 4 مه سال 1990 پرواز کرد . تا 23 اکتبر تمامی 5 پیش نمونه پرواز کرده بودند(که البته یکی از دست رفته بود) و جهت ازمایشات مختلف به کار رفت.
اگرچه برخی مشکلات در طول فرایند ازمایش وجود داشت (از جمله از دست رفتن یک فروند دیگر در سال 1993)ولی گریپن کارایی خوبی از خود نشان داد و در سال 1994 ارتش سوئد 110 فروند گریپن شامل 96 فروند جاس30 ای و 14 فروند نسخه دو سرنشینه اموزشی رزمی جاس39 بی را سفارش داد. اولین جنگنده عملیاتی در سال 1997 تحویل شد.
گریپن یک جنگنده چند منظوره تک سرنشینه و تک موتوره است.دارای بال دلتا و کانارد متحرک در کنار ورودی هوا بود. باعث افزایش نیروی بالا برنده مثبتی میشد اگرچه در ارتفاع کم باعث بی ثباتی میشد که البته با کمک سامانه هدایت دیجیتال با سیم و نرم افزارهای مربوطه این مشکلات کاملا حل و جنگنده پایداری کامل داشت .گریپن جنگنده چالاکی است اگرچه نمی توان گفت به اندازه تابفون و یا سوخوی30 ولی چالاکی خوب دارد برای 50 سال خدمت طراحی شده و تلاش شد تبدیل به یک جنگنده کن هزینه شد که موفق نیز بوده و کم هزینه تر از اف16 و یا میراز2000 است.
67 درصد جنگنده ساخت سوئد و کشورهای اروپایی و 33 % ساخت امریکا است.گریپن از یک موتور ار ام 12 بهره میبرد که نسخه تولید شده موتور جنرال الکتریک جی404 در سوئد است. موتور جی 404 موتور جنگنده اف18 هورنت(در مدلهای ای/ بی / سی و دی)این موتور در سوئد تغییراتی در زمینه نرم افزارهاتی دیجیتال و تلاش برای افزایش طول عمر و همچنین تعمیر و نگهداری اسانتر نیز انجام شد.سامانه های کنترول انالوگ جی404 در ار ام12 به دیجیتال تغییر کرده و همچنین سرامیک خروجی نیز برای کاهش بازتاب فروسرخ ارتقا یافته است.رانش به وزن گریپن از نسخه سی و دی عدد 0.97 اعلام شده که تقریبا برابر با اف16 و یا میگ29 اس ام است ولی کمتر از رافال ویا سوخوی35 است.بیشترین سرعت 2ماخ است که باز هم کمتر از رقیبان غربی و شرقی به غیر از اف18 و میراژ2000 بود.
گریپن از سامانه ارتباطی استاندارد MIL-STD 1553B بهره می برد و از زبان برنامه نویشی ADA بر روی تمامی نسخه های تولید بهره برده شده. تلاش شده تا بتوان به راحتی نرم افزار را ارتقا دهند و در خدمت حتی ماهی یک بار این نرم افزار ها ارتقا یافته اند.اطلاعات جنگنده ضبط میشود و میتوان انها را تجزیه و تحلیل کرد . از انجای که گریپن همانند ویگن جزء از یک شبکه ملی طراحی شده میتواند اطلاعات خود را با مراکز فرامانده ای به اشتراک بگذارد ویا اطلاعات مراکز زمینی را دریافت کند.
جنگنده از رادار پی اس 05 ای باند ایکس بهره میبرد که یک همکاری بین اریکسون سوئد و مارکونی انگلستان است. این رادار یک رادار پالاس داپلر است که بر روی نسخه های ای /بی /سی و دی نصب است .رادار با قدرت خروجی یک کیلوات اگرچه از استاندارد های دهه 1980 غربی برخورد است(برای نمونه خروجی ان معادل خروجی سوخوی27 و یا اف16 است) ولی در مجموع رادار قابل اعتماد و کاملا چند منظور است.
برد کشف این رادار بر ضد یک جنگنده به اندازه اف 16 عدد 100 کیلومتر است و بیشترین برد رادار 190 کیلومتر. گفته شده بر ضد هدفی به اندازه یک رافال بردش به 50 کیلومتر و برد ضد یک سوخو57 عدد 30 کیلومتر است.توان رهگیری ده هدف را دارد و گفته شده توان درگیر با دو هدف را دارد. اگرچه از نظر خروجی رادار و برد ان عملا دارای استاندارد های دهه 1980 است(برای نمونه رادار ای پی جی 68 وی 9 اف16 بلوک 50 و 52 دارای برد کشف 190 کیلومتر توان درگیر با چهار هدف را دارد ) ولی کارایی کل رادار بسیار خوب است و توان رهگیر حین کاوش ویا نگاه به پایین مناسب ،همچنین نقشه برداری از سطح زمینی ، کشف اهداف زمینی و دریایی را دارد.تعمیر و نگهداری ان در سطح بالای قرار دارد و گفته شده در عرض 30 دقیقه تعویض میشود.در کل طراحان گریپن تلاش بسیاری برای کاهش هزینه تعمیرات ونگهداری گریپن کرده اند و مدعی هستند گریپن 50% کمتر از رقیبان غربیش هزینه تعمیراتی دارد.دست کم بر اساس مطالعاتی که در سال 2012 شد مشخص شد گریپن کمتر از رقیبان غربیش مانند تایفون و رافال هزینه نگهداری دارد.
جنگنده دارای استیک هدایت در وسط پای خلبان است و دارای سامانه هوتاس است. یک اچ یو دی بزرگ اطلاعات مورد نظر را جلوی چشم خلبان نمایش میگذارد.سه نمایشگر بزرگ رنگی چند کاره بزرگ وجود دارد که اطلاعات را بر روی ان نمایش در می اید و تعویض ان نیز بسیار اسان است .همچنین اطلاعات بر روی کلاه خلبان نیز به نمایش در می اید تلاش اینده هماهنگ سازی برخی از سامانه های تایفون با گریپن است از جمله سامانه فرامین صوتی تایفون که به خلبان اجازه میدهد برخی جنگ افزارها را با صدای خود فعال کند. جنگنده مجهز به سامانه هشدار دهنده فروسرخMAW-300 است مه تمامی 360 درجه را پوشش داده و میتواند از 20 کیلومتری نزدیک شدن موشک را هشدار دهد . همچنین دارای سامانه هشدار دهنده لیزری LWS-310 برای اختلال روی موشک های تصویر ساز حرارتی است
گریپن در نسخه A-B-C-D دارای هشت جایگاه جنگ افزاری است،یکی نوک هر بال، دو عدد زیر هر بال، یکی در زیر بدنه و یکی در زیر یکی از ورودها . میتوان در مجموع 6.5 تن سلاح حمل کند . سلاح ثابت گریپن توپ 27 م م موزر بی کی 27 است که سرعت اتش 1000 تا 1700 گلوله را بر دقیقه دارد و قبلا بر روی تورنادو و تایفون نیز نصب است.میتواند به عنوان سلاح هوا به هوا طیف وسیعی از موشک ها هوا به هوا شامل موشک فروسرخ رزم هوایی نزدیک سایندوندر و یا IRIS(شش موشک ) و یا موشکهای رادار فعال میان برد امرام و میتور(شش موشک ) و یا ترکیبی از موشک هدایت رادار و فروسرخ را حمل کند. تسلیحات هوا به زمین شامل تا 8 بمب مارک 82 سقوط ازاد ، و یا تا چهار بمب هدایت لیزری جی بی یو12 ویا تا دو بمب هدایت لیزری 450 و یا 900 گیلویی، و یا تا چهار موشک ماوریک ویا دو موشک ضد کشتی ار بی ای 15 ویا تا دو موشک کروز تاروس با برد 500 کیلومتر. توان حمل تسلیحات گریپن محدود است. برای نمونه تنها توان حمل چهار ماوریک را دارد(قیاس با اف16 تا شش عدد و یا اف18 هشت عدد) و یا تنها هشت بمب مارک 82 (اف16 دوازده بمب)اگرچه توان حمل تسلیحاتی گریپن محدود است چه وزنی و چه تعداد ولی تسلیحات تاثیر گذاری حمل میکند برای نمونه موشک ضد کشتی سوئدی ار بی اس 15 یک موشک ضد کشتی با توان عملیات بر ضد اهداف زمینی است و از سامانه هدایت رادار فعال (در نقش ضد کشتی)و جی پی اس و اینرسی (برای تهاجم به زمین)بهره میبرد که بردش به 250 کیلومتر و کلاهکش 200 کیلوگرم است.
همچنین توان تهاجم با موشک تاروس را با برد 500 کیلومتر دارد که یک موشک با توان پرواز در ارتفاع پایین است و توان تهاجم غافلگیرانه کننده را دارد. برد انتقالی گریپن عدد 3200 کیلومتر است و برد رزمی ان به شش موشک هوا به هوا و یک مخزن سوخت خارجی عدد 700 کیلومتر است .
گریپن E و F اخرین نسخه این جنگنده و تنها نسخه در حال تولید ان
جنگنده ساب JAS 39 گریپن E و نسخه دوسرنشینه آن یعنی گریپن F، حاصل یک بازطراحی عمیق در خانواده گریپن است که هدف آن صرفاً افزایش قدرت موتور یا حمل سلاح بیشتر نبود، بلکه تبدیل گریپن از یک جنگنده سبک نسل چهارم به یک سامانه رزمی شبکهمحور با توانایی بقا و درگیری بسیار بالاتر در میدان نبرد مدرن بود. نسخههای C و D گریپن در اصل برای دفاع هوایی سوئد، عملیات از پایگاههای پراکنده و جادههای معمولی و همچنین مأموریتهای چندمنظوره طراحی شده بودند، اما تغییر ماهیت تهدیدات، گسترش جنگندههای مجهز به رادارهای پیشرفته، موشکهای دوربرد، سامانههای پدافندی مدرن و جنگ الکترونیک قدرتمند باعث شد ساب به این نتیجه برسد که ارتقای تدریجی C/D دیگر برای حفظ برتری کیفی در بلندمدت کافی نیست. برنامه نسل جدید که ابتدا با عنوان Gripen NG شناخته میشد، در نهایت به گریپن E/F تبدیل شد و نخستین نمونه گریپن E در سال ۲۰۱۶ رونمایی شد. نخستین نمونه تولیدی سوئدی در سال ۲۰۱۹ وارد برنامه آزمون و اعتبارسنجی شد و تحویل سریالی هواپیماها از سال ۲۰۲۰ آغاز شد؛ نخستین هواپیماهای تولیدی سوئد و برزیل نیز در سال ۲۰۲۱ وارد مرحله تحویل شدند.
تفاوت مهم E/F با C/D از همان ابعاد فیزیکی مشخص است. گریپن E حدود ۱۵.۲ متر طول و ۸.۶ متر دهانه بال دارد، در حالی که گریپن C حدود ۱۴.۹ متر طول و ۸.۴ متر دهانه بال دارد؛ در نسخه دوسرنشینه نیز گریپن F با طول ۱۵.۹ متر ساخته شده است. حداکثر وزن برخاست گریپن E/F به ۱۶.۵ تن رسیده، در حالی که این رقم برای C/D حدود ۱۴ تن است. همچنین تعداد نقاط حمل سلاح و تجهیزات خارجی از هشت نقطه در C/D به ۱۰ نقطه در E/F افزایش یافته است.
یکی از مهمترین تغییرات در بخش پیشرانه اتفاق افتاد. گریپن C/D از موتور RM12 با حداکثر رانش حدود 18000 پاوند استفاده میکند، اما گریپن E/F به موتور جنرال الکتریک F414G با رانش حدود 22000 پاوند مجهز شده است که در جنگنده سوپر هورنت امریکایی نصب است . افزایش رانش حدود ۲۲ درصدی در کنار افزایش ظرفیت سوخت باعث شده هواپیما بتواند وزن بیشتر، سوخت بیشتر و تسلیحات بیشتری حمل کند، بدون اینکه افزایش وزن سازهای آن به افت شدید عملکرد منجر شود. ساب همچنین اعلام کرده است که موتور جدید در سرعتهای بالا عملکرد و بهرهوری سوخت بهتری ارائه میکند. در نتیجه برتری E نسبت به C/D در این بخش فقط افزایش سرعت یا شتاب نیست، بلکه امکان ایجاد یک جنگنده سنگینتر با برد و بار رزمی بیشتر است. گریپن E حداکثر سرعت اعلامشدهای در حدود ماخ ۲ دارد و سقف پرواز آن بیش از ۱۶ کیلومتر است.
یکی دیگر از تغییرات مهم، افزایش ظرفیت سوخت داخلی است. برای جا دادن سوخت بیشتر و ایجاد فضای لازم برای تجهیزات جدید، ارابه فرود اصلی گریپن E از بدنه به بخش بال منتقل شده است. این تغییر علاوه بر افزایش حجم سوخت، امکان حمل بار خارجی بیشتر را فراهم کرده و نسبت به C/D برد و مداومت پروازی بهتری ایجاد میکند. بنابراین در بخش پروازی، برتری E نسبت به C/D را باید در ترکیب سه عامل موتور قدرتمندتر، سوخت بیشتر و ظرفیت حمل بار بالاتر دانست، نه صرفاً افزایش عدد حداکثر سرعت.
در بخش حسگرها شاید بزرگترین جهش میان دو نسل رخ داده باشد. گریپن C/D از رادار PS-05/A استفاده میکند؛ راداری چندمنظوره که در نسخههای ارتقایافته مانند Mk4 همچنان توانمند است و میتواند مأموریتهای هوا به هوا و هوا به سطح را انجام دهد. با این حال گریپن E به رادار جدید RAVEN ES-05 مجهز شده که یک رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال یا AESA است. این رادار توسط لئوناردو و با همکاری ساب توسعه داده شده و از معماری کاملاً دیجیتال و چندکاناله استفاده میکند. مهمتر اینکه آنتن RAVEN ES-05 قابلیت تغییر زاویه مکانیکی دارد و میدان دیدی تا حدود ۱۰۰ درجه در هر طرف ایجاد میکند؛ بنابراین جنگنده میتواند پس از شلیک موشک از محور هدف دور شود ولی همچنان ارتباط دادهای لازم برای پشتیبانی از موشک را حفظ کند. این ویژگی در مقایسه با رادار مکانیکی PS-05/A یکی از برتریهای مهم E است. البته باید توجه داشت که PS-05/A در C/D نیز در نسخه Mk4 بهبودهای قابلتوجهی دریافت کرده است؛ از جمله افزایش برد کشف در برخی شرایط و قابلیتهای پردازش بهتر، بنابراین مقایسه باید میان پیکربندی پایه C/D و E/F یا میان آخرین استانداردهای عملیاتی هر دو نسل انجام شود. برد کشف رادار تا 200 کیلومتر عنوان شده است
دومین حسگر مهم گریپن E سامانه جستوجو و ردگیری فروسرخ Skyward-G است که در بخش جلویی هواپیما، روی دماغه و جلوی شیشه کابین قرار گرفته است. این سامانه یک حسگر کاملاً غیرفعال است و برخلاف رادار برای کشف هدف نیاز به انتشار امواج رادیویی ندارد؛ بنابراین میتواند برای شناسایی و ردگیری هواپیماها با اتکا به امضای حرارتی آنها مورد استفاده قرار گیرد و به کاهش وابستگی جنگنده به رادار کمک کند. در گریپن C/D چنین سامانه IRST داخلی به شکل استاندارد وجود نداشت و همین موضوع یکی از مهمترین برتریهای E در نبردهای مدرن است؛ زیرا جنگنده میتواند در برخی شرایط بدون روشن کردن رادار، هدف را کشف و اطلاعات آن را با سایر حسگرها و جنگندههای شبکه به اشتراک بگذارد. لئوناردو Skyward را یک سامانه IRST برای جنگندههای پیشرفته معرفی میکند و ساب نیز IRST را یکی از اجزای اصلی مجموعه حسگرهای گریپن E میداند. در بخش جنگ الکترونیک نیز گریپن E جهشی اساسی نسبت به C/D داشته است.
این جنگنده به مجموعه جنگ الکترونیک چندمنظوره مجهز است که پوشش کروی ۳۶۰ درجه را برای شناسایی، تعیین جهت و مقابله با تهدیدات فراهم میکند. این سامانه شامل گیرنده هشدار راداری یا RWR برای شناسایی و مکانیابی امواج راداری دشمن، سامانه هشدار نزدیکشدن موشک یا MAWS برای تشخیص تهدید موشکی، سامانههای اقدامات متقابل الکترونیکی یا ECM برای ایجاد اختلال و فریب رادار دشمن و تجهیزات فریبدهنده مانند شراره و چف است. معماری جدید همچنین امکان انجام جنگ الکترونیک تهاجمی را فراهم میکند؛ یعنی گریپن E فقط برای دفاع از خود در برابر رادارها طراحی نشده، بلکه میتواند با تجهیزات مخصوص، در سرکوب سامانههای پدافند هوایی دشمن نیز مشارکت کند. ساب اعلام کرده که سامانه جنگ الکترونیک E میتواند با استفاده از تکنیکهایی مانند ایجاد اهداف کاذب و اختلال، سامانههای ردیابی دشمن را فریب دهد.
این قابلیت در خانواده Arexis نیز توسعه یافته است؛ فناوریهای آن شامل گیرندههای دیجیتال پهنباند، فناوری DRFM، آنتنهای AESA مبتنی بر گالیوم نیترید و قابلیت حمله الکترونیکی علیه چند تهدید به صورت همزمان است. البته همه تجهیزات خانواده Arexis لزوماً به صورت یکسان روی تمام هواپیماهای E نصب نیستند و باید میان سامانه داخلی MFS-EW گریپن E و تجهیزات اضافی مانند غلاف جنگ الکترونیک تفاوت قائل شد. گریپن E همچنین از معماری اویونیک کاملاً جدید و ماژولار بهره میبرد. هدف از این معماری آن است که نرمافزار و سختافزار هواپیما بدون بازطراحی گسترده کل سامانه بتوانند در آینده ارتقا پیدا کنند. این ویژگی در مقایسه با C/D اهمیت زیادی دارد، زیرا جنگندههای امروزی به جای یک مجموعه ثابت از تجهیزات، باید دائماً با نرمافزارهای جدید، حسگرهای جدید و تسلیحات جدید بهروزرسانی شوند. ساب همچنین مفهوم همکاری انسان و ماشین یا HMC را در E به کار گرفته است که دادههای رادار، IRST، جنگ الکترونیک، ارتباطات و سایر حسگرها را ترکیب کرده و اطلاعات پردازششدهتری را در اختیار خلبان قرار میدهد. در نتیجه خلبان به جای آنکه مجبور باشد تکتک حسگرها را جداگانه بررسی کند، یک تصویر تاکتیکی یکپارچه دریافت میکند.
کابین نیز نسبت به C/D تغییر اساسی کرده است. در گریپن E بهخصوص در نمونه برزیلی، یک نمایشگر بزرگ Wide Area Display یا WAD در مرکز کابین قرار گرفته که همراه با دو نمایشگر کوچکتر و HUD جدید، حجم بسیار بیشتری از اطلاعات را در اختیار خلبان قرار میدهد. این طراحی برای ترکیب اطلاعات حسگرها، نقشه، اهداف، تهدیدات و دادههای شبکه در یک محیط یکپارچه طراحی شده است. نسخه F نیز با دو صندلی ساخته شده و اساساً برای آموزش پیشرفته، تبدیل عملیاتی و مأموریتهایی که به خدمه دوم نیاز دارند استفاده میشود؛ در حالی که گریپن E تکسرنشینه، جنگنده اصلی عملیاتی است.
در زمینه ارتباطات و جنگ شبکهمحور، E نسبت به C/D توانایی بسیار گستردهتری دارد. این جنگنده از لینکهای داده تاکتیکی از جمله Link 16 و ارتباطات اختصاصی جنگنده استفاده میکند و میتواند اطلاعات حسگرهای خود را با سایر جنگندهها و سامانههای حاضر در میدان نبرد به اشتراک بگذارد. نتیجه این قابلیت چیزی فراتر از یک رادار بهتر است؛ برای مثال یک گریپن میتواند با استفاده از حسگرهای خود یا اطلاعات دریافتی از سایر واحدها تصویر تاکتیکی ایجاد کند، در حالی که جنگنده دیگر بدون انتشار فعال امواج راداری در وضعیت غیرفعال باقی بماند. ساب این قابلیت را «برتری اطلاعاتی» و همکاری شبکهای حسگرها معرفی میکند. سامانه شناسایی دوست از دشمن یا IFF نیز در E از معماری جدیدتری بهره میبرد و سامانه ارائهشده برای گریپن NG دارای آنتنهای جداگانه با میدان دید بیش از ۱۸۰ درجه است که امکان شناسایی اهداف مستقل از رادار را فراهم میکند.
در بخش تسلیحات، یکی از مهمترین برتریهای گریپن E ظرفیت بیشتر و انعطاف بالاتر در یکپارچهسازی جنگافزارهاست. E دارای ۱۰ جایگاه حمل خارجی در برابر هشت جایگاه C/D است و میتواند مجموعه بزرگی از موشکهای هوا به هوا، هوا به سطح، بمبهای هدایتشونده و غلافهای شناسایی و جنگ الکترونیک را حمل کند. ساب برای پیکربندی هوا به هوای خود امکان حمل تا هفت موشک هوا به هوای رادار فعال میتئور و دو موشک IRIS-T را اعلام کرده است. موشک MBDAمیتئور مهمترین سلاح هوا به هوای دوربرد گریپن E است. میتئور یک موشک BVRAAM با هدایت اینرسی در مرحله میانی، بهروزرسانی اطلاعات از طریق لینک داده و جستجوگر راداری فعال در مرحله نهایی است. پیشران آن از یک بوستر سوخت جامد و رمجت قابلکنترل تشکیل شده و سرعت آن بیش از ماخ ۴ اعلام شده است. برد عملیاتی رسمی آن بیش از ۱۰۰ کیلومتر اعلام شده، اما ویژگی مهمتر از عدد برد، حفظ انرژی در فاصله زیاد و ایجاد منطقه بدون فرار یا NEZ بزرگ است. میتئور از سال ۲۰۱۶ وارد خدمت عملیاتی در گریپن شد و سوئد نخستین کشوری بود که آن را عملیاتی کرد. بنابراین در این بخش E نسبت به C/D اولیه برتری مطلقی ندارد، زیرا C/D نیز پس از ارتقای MS20 توان حمل و استفاده عملیاتی از Meteor را پیدا کرد؛ اما E از ابتدا برای بهرهگیری کاملتر از این موشک، شبکه داده و حسگرهای جدید طراحی شده است.
برای نبرد نزدیک، گریپن E میتواند از موشک IRIS-T استفاده کند. این موشک یک سلاح کوتاهبرد با جستجوگر فروسرخ و قابلیت درگیری خارج از محور دید است و هنگامی که با سامانه نمایشگر روی کلاه خلبان یا HMD ترکیب شود، به خلبان اجازه میدهد موشک را به سمت هدفی که الزاماً مستقیماً مقابل هواپیما نیست هدایت کند. این ویژگی در نبرد نزدیک اهمیت زیادی دارد و در کنار IRST و HMD بخشی از زنجیره کشف، نشانهروی و شلیک سریع E را تشکیل میدهد. برای درگیری هوا به هوای میانبرد، خانواده تسلیحاتی گریپن میتواند شامل AIM-120 امرام نیز باشد که موشکی راداری فعال با هدایت اینرسی و بهروزرسانی میانی از طریق لینک داده است؛ با این حال در ساختار تسلیحاتی E، Meteor سلاح اصلی دوربرد و دارای مزیت ویژه در نبرد فراتر از دید بصری محسوب میشود.
در بخش هوا به سطح نیز گریپن E توان استفاده از بمبهای هدایتشونده و تسلیحات مدرن مانند بمبهای سری GBU و SDB را دارد. این بمبها بر اساس مدل میتوانند از هدایت ماهوارهای، اینرسی یا لیزری استفاده کنند و برای حمله دقیق به اهداف زمینی به کار میروند. E همچنین برای استفاده از تسلیحات دورایستا طراحی شده و ساب از موشک هوا به سطح SPEAR به عنوان یکی از نمونههای مهم این حوزه نام برده است؛ SPEAR یک سلاح حمله دقیق دورایستا با جستجوگر چندحسگری و قابلیت شبکهای است که برای درگیری با اهداف زمینی پیچیده و متحرک طراحی شده است.همچنین توان برد بلند گریپن با موشک تاروس با برد 500 کیلومتر تکمیل می شود.تاروس یک موشک پنهانکار کروز با هدایت ماهواره ای و سیستم مرحله اخر تصویر بردار حرارتی است
در مأموریت ضدکشتی نیز گریپن میتواند از موشک RBS 15 استفاده کند. RBS 15 یک موشک ضدکشتی دوربرد است که با پرواز در ارتفاع پایین و هدایت راداری فعال در مرحله نهایی برای درگیری با شناورهای سطحی طراحی شده است و ترکیب آن با حسگرهای جدید و شبکه داده E، توانایی حمله به اهداف دریایی را افزایش میدهد. ساب RBS 15 را در مجموعه تسلیحات منتخب گریپن E قرار داده است. از دیگر تسلیحات و تجهیزات قابل استفاده میتوان به موشکهای هوا به هوای IRIS-T و میتئور ، AIM-120، بمبهای هدایتشونده GBU، بمبهای کوچک قطر SDB، موشکها و مهمات دورایستا، غلافهای شناسایی و غلافهای جنگ الکترونیک اشاره کرد.
قابلیت مهم E این است که معماری هواپیما برای پذیرش تسلیحات جدید طراحی شده و یکپارچهسازی جنگافزارهای جدید نسبت به یک جنگنده با معماری قدیمی آسانتر است. در زمینه بقاپذیری نیز گریپن E همچنان فلسفه اصلی خانواده گریپن را حفظ کرده است؛ یعنی امکان عملیات از پایگاههای پراکنده، جادهها و باندهای نسبتاً کوتاه. ساب اعلام کرده که E میتواند از جادهای با ابعاد حدود ۸۰۰ در ۱۶ متر استفاده کند و برای مأموریت هوا به هوا، سوختگیری و تسلیح مجدد آن در شرایط مناسب میتواند در حدود ۱۵ دقیقه انجام شود، اگرچه رقم عملیاتی واقعی به شرایط و نوع مأموریت وابسته است. C/D در این زمینه حتی مزیت زمانی دارد و ساب زمان گردش رزمی حدود ۱۰ دقیقه را برای آن اعلام کرده است؛ بنابراین E در همه شاخصها نسبت به C/D سریعتر نیست. برتری E در این بخش آن است که با وجود افزایش وزن، سوخت و تجهیزات، همچنان فلسفه پراکندگی و آمادگی سریع گریپن را حفظ کرده است. از نظر مانورپذیری نیز گریپن E همچنان یک جنگنده چابک با محدودیتهای پروازی حدود ۳- تا ۹+ جی است و موتور F414G نسبت رانش به وزن بهتری نسبت به C/D ایجاد میکند؛ اما افزایش وزن برخاست از ۱۴ به ۱۶.۵ تن به این معناست که E را نباید صرفاً یک C/D بزرگتر دانست. طراحی E عملاً میان افزایش توان حمل، برد و حسگرها و حفظ چابکی تعادل ایجاد کرده است. در مجموع، اگر گریپن C/D را یک جنگنده سبک، چابک، کمهزینه و بسیار مناسب برای دفاع هوایی و عملیات پراکنده بدانیم، گریپن E/F یک جهش نسلی در فلسفه همان خانواده است. C/D بر سادگی، هزینه پایین، آمادهسازی سریع، چابکی و قابلیت ارتقای تدریجی تکیه داشت، اما E/F با موتور قدرتمندتر F414G، سوخت بیشتر، ۱۰ جایگاه تسلیحاتی، رادار AESA RAVEN ES-05، سامانه IRST، جنگ الکترونیک با پوشش ۳۶۰ درجه، کابین دیجیتال جدید، معماری اویونیک ماژولار، همجوشی حسگرها، ارتباطات شبکهای و امکان حمل نسل جدیدی از سلاحها برای نبرد در محیطی طراحی شده است که در آن صرفاً سرعت و مانورپذیری تعیینکننده نیست، بلکه چه کسی زودتر هدف را کشف میکند، چه کسی اطلاعات بیشتری از شبکه دریافت میکند، چه کسی بدون آشکار کردن موقعیت خود میتواند درگیری را آغاز کند و چه کسی در برابر جنگ الکترونیک و موشکهای دشمن زنده میماند، اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل مهمترین برتری گریپن E نسبت به C/D را نمیتوان در یک عدد مانند سرعت یا برد خلاصه کرد؛ برتری اصلی E در تبدیل شدن آن به یک «گره رزمی شبکهمحور» است که رادار، IRST، جنگ الکترونیک، ارتباطات، تسلیحات و خلبان را در یک سامانه یکپارچه قرار میدهد و همین ویژگی است که آن را برای میدان نبرد هوایی مدرن بسیار توانمندتر از نسل قبلی کرده است.
جنگندههای گریپن که توسط شرکت سوئدی ساب ساخته میشوند، جزو موفقترین جنگندههای سبک چندمنظورهٔ اروپایی هستند و تا سال ۲۰۱۶ در مجموع ۱۵۸ فروند از آنها در نیروهای هوایی مختلف جهان در حال خدمت بودهاند.
برزیل
نیروی هوایی برزیل تا ژوئن ۲۰۲۶، ۱۲ فروند اف‑۳۹ ای (که همان نسخهٔ محلیشدهٔ گریپن ای برای برزیل است) و ۱ فروند اف‑۳۹ اف (نسخهٔ دو صندلی) را در اختیار دارد و سفارش ۲۳ فروند دیگر از مدلهای ای/اف را نیز ثبت کرده است. در همین حال، مذاکراتی بین دولت برزیل و شرکت ساب برای افزایش ۲۵ درصدی تعداد جنگندههای قرارداد فعلی (یعنی ۹ فروند اضافی) در جریان است. همچنین در ژوئن ۲۰۲۶، برزیل با سوئد اعلامیهای برای خرید احتمالی ۲۰ فروند گریپن ای دیگر امضا کرده است که نشان از عزم برزیل برای نوسازی گستردهٔ ناوگان هوایی خود دارد.
اسکادران «جگوار» از گروه یکم پدافند هوایی
جمهوری چک
نیروی هوایی چک ۱۴ فروند گریپن را بهصورت اجارهای از سوئد در اختیار دارد که شامل ۱۲ فروند تکصندلی مدل سی و ۲ فروند دو صندلی مدل دی میشود. روش اجاره به کشورهای کوچکتر امکان میدهد تا بدون پرداخت هزینهٔ سنگین خرید، از جنگندههای بهروز استفاده کنند و خدمات پشتیبانی نیز در همان قرارداد گنجانده میشود.
مجارستان
نیروی هوایی مجارستان ۱۸ فروند گریپن دارد که شامل ۱۶ فروند تکصندلی مدل سی و ۲ فروند دو صندلی مدل دی با استاندارد ویژهٔ EBS HU است. این استاندارد بهمعنای نسخهٔ بهبودیافتهٔ مدلهای سی/دی با برخی ویژگیهای نزدیک به نسل جدید است که مخصوص مجارستان پیکربندی شده. این جنگندهها بهصورت اجاره به شرط تملیک در اختیار مجارستان قرار گرفتهاند. ضمن اینکه ۴ فروند گریپن سی دیگر در فوریه ۲۰۲۴ سفارش داده شد و تا ژوئن ۲۰۲۶ تحویل داده شدهاند.
آفریقای جنوبی
نیروی هوایی آفریقای جنوبی سفارش ۲۶ فروند شامل ۱۷ فروند تکصندلی مدل سی و ۹ فروند دو صندلی مدل دی را ثبت کرده بود. نخستین محموله که یک فروند دو صندلی بود، در آوریل ۲۰۰۸ تحویل داده شد و تا سال ۲۰۱۶، تمامی ۲۶ فروند در خدمت بودهاند. خرید گریپن توسط آفریقای جنوبی، این کشور را به یکی از معدود دارندگان جنگندههای پیشرفتهٔ اروپایی در قارهٔ آفریقا تبدیل کرد.
سوئد
بهعنوان کشور سازنده، نیروی هوایی سوئد بزرگترین ناوگان گریپن را دارد و تا سال ۲۰۱۶ دارای ۷۴ فروند جیایاس ۳۹ سی، ۲۴ فروند دی و ۳ فروند ای بوده و سفارش ۶۰ فروند ای دیگر را با برنامهٔ خرید ۱۲ فروند اضافی داده است. سوئد در اصل ۲۰۴ فروند سفارش داده بود که ۲۸ فروند از آنها دو صندلی هستند. جالب اینجاست که سوئد ۲۸ فروند از گریپنهای خود را به نیروهای هوایی چک و مجارستان اجاره میدهد که نشان از مدل همکاری نزدیک بین این کشورهای اروپایی دارد.
تایلند
نیروی هوایی سلطنتی تایلند تا سال ۲۰۱۶ دارای ۸ فروند جیایاس ۳۹ سی و ۴ فروند جیایاس ۳۹ دی بود، اما با سقوط یک فروند، تعداد گریپنهای عملیاتی آنها به ۱۱ فروند کاهش یافت. با این حال، تایلند در اوت ۲۰۲۴ اعلام کرد که مدل گریپن ای/اف را برای جایگزینی جنگندههای قدیمی اف‑۱۶ ای/بی خود انتخاب کرده و مجموعاً ۱۲ فروند را در سه محموله خریداری خواهد کرد. نخستین محموله شامل ۳ فروند ای و ۱ فروند اف در اوت ۲۰۲۵ سفارش داده شد. انتخاب گریپن توسط تایلند نشان میدهد که این جنگنده حتی در منطقهٔ آسیا-اقیانوسیه نیز رقابت جدی با رقبای آمریکایی دارد.
بریتانیا
مدرسهٔ خلبانان آزمایشگر امپراتوری بریتانیا از گریپن صرفاً برای اهداف آموزشی استفاده میکند. در این برنامه، خلبانان مربی و دانشجویان ابتدا شبیهسازهای نیروی هوایی سوئد را تمرین میکنند و سپس سالانه دو دوره (بهار و پاییز) با گریپن دو صندلی در کارخانهٔ ساب در شهر لینشوپینگ پرواز میکنند. این توافق از سال ۲۰۰۸ تمدید شده و نشان از همکاری نزدیک آموزشی بین بریتانیا و سوئد دارد، هرچند که گریپن جزو جنگندههای رزمی نیروی هوایی بریتانیا محسوب نمیشود.
دارندگان آینده
کلمبیا
در نوامبر ۲۰۲۵، کلمبیا قراردادی برای خرید ۱۷ فروند گریپن ای/اف (شامل ۱۵ فروند تکصندلی ای و ۲ فروند دو صندلی اف) امضا کرد که تحویل آنها از سال ۲۰۲۸ آغاز خواهد شد. ورود کلمبیا به جمع دارندگان گریپن، نشان از نفوذ این جنگندهٔ سوئدی در بازار آمریکای لاتین دارد، بهویژه که رقیب سرسختی برای اف‑۱۶ آمریکایی محسوب میشود.
اوکراین
در تاریخ ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶، اوکراین قرارداد عظیمی به ارزش ۲۴٫۶ میلیارد کرون سوئد برای خرید ۱۶ فروند جیایاس ۳۹ گریپن ای (نسخهٔ جدید و پیشرفته) از شرکت ساب امضا کرد. تحویل این جنگندهها برای سالهای ۲۰۲۹ تا ۲۰۳۰ برنامهریزی شده است. اما بخش جالبتر قرارداد این است که سوئد بهعنوان بخشی از این توافق، ۱۶ فروند گریپن سی/دی از ناوگان فعلی خود را به اوکراین **اهدا** خواهد کرد تا جنگندهها زودتر (از اوایل ۲۰۲۷) در اختیار نیروی هوایی اوکراین قرار بگیرند. این ترکیب تحویل فوری (مدلهای دست دوم) و خرید بلندمدت (مدلهای جدید) یک راهکار هوشمندانه برای تأمین سریع توان هوایی اوکراین در شرایط حساس است.
. برخی از مشخصات ساب 39 جاس39 گریپن در نسخه سی عبارت اند از طول و ارتفاع 14.1 و 4.5 متر ،وزن خالی 6800 کیلوگرمی ،بیشترین سرعت 2204 کیلومتر در ساعت برابر با 2 ماخ ،برد 3200 کیلومتر با بیشترین سوخت خارجی و داخلی و 800 کیلومتر با شش موشک هوا به هوای ،سقف پرواز 15200 متر میباشد.این هواپیما از یک دستگاه موتور توربوفن ولو ار ام 12 بی با توان 12100 پاوند و 18100 پوند با پس سوز.تسلیحات ساب 39 گریپن عبارت است از یک توپ 27 م م در تمامی مدلهای به غیر از مدل شناسایی با 120 گلوله ،دارای هشت جایگاه خارجی شامل سه جایگاه زیر هر بال و دو جایگاه در زیر بدنه با توان حمل تا هشت بمب مارک82،یا دو بمب خوشه ای،ویا چهار بمب لیزری 225 کیلوگرمی جی بی یو 12،همچنین این جنگنده یمتواند چهار موشک ماوریک،یا دو موشکضد کشتی ار بی اس 15 ،موشک ضد رادار هارم،ویا تا چهار موشک امرام ویا شش موشک سایندوندر
گرداوری:عبدالحمید تارخ
