موشک هوا به هوای AIM-54 فونیکس

موشک هوا به هوای AIM-54 فونیکس

روزرسانی: شهریور :1405

ترجمه و نگارش : ad sandman
دور برد ترین موشک ساخت ایالات متحده که تنها هوا پیمایی که توانایی حمل و شلیک ان را داشت F.14 تامکت بود.(البته تا قبل از ورود به خدمت موشک امرام نسخه دی ) . با از خدمت خارج شدن این موشک در سال 2004 تامکت ها در دو سال باقی مانده از خدمت خود تنها دو موشک هوا به هوای برد متوسط و برد کوتاه AIM9 و AIM.7 را حمل میکردند.
پس از خروج از خدمت تامکت و فنیکس نیروی دریایی ایالات متحده هواپیمای هورنت که مدتی را در کنار تامکت خدمت کرد و پس از ان سوپر هورنت را به خدمت گرفت که توانایی حمل موشک میان برد امرام نسخه سی را دارند.باز خروج از خدمت این موشک از نیروی دریایی ایالات متحده نیروی هوایی ایران تنها کاربر این موشک هست .
سابقه و دلیل طراحی …
از سال 1951 ناو های هواپیما بر ایالات متحده با تهدید بمب افکن های TU.4 اتحاد جماهیر شوروی که به موشک هوای ضد کشتی مسلح شده بودند قرار گرفت . در این زمان بود که نیاز به یک جنگنده ی رهگیر برای دفاع از ناو های هواپیما بر احساس شد . در اوج جنگ سرد و پرواز های TU.16 باجر و TU.22M بکفایر که توانایی های بسیار مانند پرواز با سرعت بالا در ارتفاع پایین ، حمل موشک های کروز اتمی ضد ناو ، جنگ الکترونیک قدرتمند و مداومت پروازی بالا را داشتند نیروی دریایی ایالات متحده را بر انداشتند که به دنبال یک رهگیر جدید با قدرت درگیری برد بالا و توانایی درگیری با چند هدف در یک زمان را داشته باشد.

در ابتدا قرار بر ان شد که از جنگنده ی F6D Missileer که طرح کپی شده از روی F3D بود را برای این امر استفاده کنند . موشکی که برای این رهگیر در نظر گرفته شده بود AAM.N.10 عقاب نام داشت که دارای برد ماورای دید بود . راداری که برای این هواپیما در نظر گرفته شده بود رادار وستینگ هاوس AN/APQ.81 نام داشت . میتوان موشک AAAM.N.10 را پدر بزرگ موشک AIM7 اسپارو دانست .
توسعه …
پروژه ی F6D در دسامبر سال 1960 میلادی لغو شد اما نیاز به یک رهگیر برای دفاع از ناو های هواپیما بر همچنان احساس می شد .در اویل دهه ی 60 طرحی جدید با نام F.111B که در واقع نمونه ی رهگیر جنگنده ی تهاجمی F.111 بود را به نیروی دریایی ارائه دادند و البته با یک موشک جدید . در همین ماه ها نیروی هوایی طرح رهگیر قدرتمند یعنی F.12 که با لغو پروژه ی بمب افکن XF.108 دیگر نیازی به F.12 و موشک AIM.47 فالکون که قرار بود یک موشک دور برد باشد نبود .در این زمان بود که مشکل طراحی بدنه ی اصلی موشک جدید تا حدودی بر طرف شد و شرکت هیوز سازنده ی AIM.54 با الهام گرفتن از طرح بال های موشک AIM47 فالکون موشک خود را به چهار باله ی صلیبی مانند مجهز کرد.نوع هدایت موشک به سمت هدف هم از پروژه ی F6D الهام گرفته شد به صورتی که رادار هوا پیمای شلیک کننده ی موشک تا نیمه های راه هدایت موشک را با ارسال امواج راداری با فرکانس پایین بر عهده داشت و پس از ان خود موشک خود را به سمت هدف هدایت میکرد.

پروژه ی F.111B در سال 1968 به دلیل دید کم خلبان ها قدرت مانور پایین و نا رضایتی خلبانان تست از این رهگیر لغو شد. اما سلاح اصلی ان یعنی موشک دور برد AIM54 و رادار AWG.9 به پروژه ی VFX که بستر ساخت F.14 بود منتقل شدند. در نهایت با کمک های مالی ایران به پروژه ی F.14 و ازمایش های موفقیت امیز موشک AIM.54 و رادار AWG.9 در نهایت با عملیاتی شدن و تکمیل پروژه ی تامکت این موشک دور برد جفت جدای نشدنی F.14 تامکت شد .
برتری های ترکیب رادار و موشک جدید نسبت نمونه های پیشین …
ترکیب رادار AWG.9 و موشک AIM.54 این امکان را به تامکت میداد که در ان واحد 24 هدف را مشاهدا و رهگیری کند و با 6 هدف وارد نبرد شود . ( البته در شرایط واقعی نبرد این شرایط تا حدودی فرق داشت و به دلیل انالوگ بودن رادار پالس داپلر AGW.9 نمیتوانست تمامی حرکات هر 24 هدف رو تحت نظر داشته باشد همچنین حمل 6 موشک AIM.54 وزنی معادل 3600kg به وزن جنگنده اضافه میکرد که باعث کاهش چشمگیر چالاکی این جنگنده مشد و در شرایط میدان نبرد هیچ گاه تامکت به بیش از 2 تیر موشک AIM.54 مسلح نشد (در پرواز های گشتی تا 4 تیر هم حمل میکرد ) . در جریان جنگ اول خلیج فارس در سال 1991 یک ارتباط پیوندی راداری لینکی بین F.14 ها و E.2 های نیروی دریایی ایالات متحده بر قرار شد که اجازه ی بررسی کامل حرکت 16 هدف مختلف و نابودی تمامی انها به کمک 4تامکت را فراهم میکرد .
تامکت دارای 8 جایگاه حمل تسلیحات هست که تنها در 6 جایگاه توانایی حمل این موشک را دارد ( چهار جایگاه شکمی زیر جنگنده و دو جایگا هر کدام در یک طرف در جایگاهی نتصل به بدنه و زیر بال ) 2 جایگاه دیگر برای حمل موشک AIM.9 و یا AIM.7 در نظر گرفته شده بود . ( در تمامی جایگاه های حمل موشک AIM.54 توانایی لود موشک های AIM.7 و AIM.9 هم در نظر گرفته شده بود.) بهترین حالت بار گیری تامکت حمل 4 موشک AIM.54 دو موشک AIM.7 و دو موشک AIM.9 هست.

قبل از معرفی موشک AIM.54 تمامی رهگیر های ایالات متحده از موشک میان برد هدایت نیمه فعال راداری AIM.7 Sparrow که موشکی کوچک تر سبک تر و ارزان تر بود استفاده میکردند . منظور از هدایت نیمه فعال راداری این است که جنگنده ی شلیک کننده ی موشک باید رادار خود را از لحظه ی شلیک تا لحظه ی برخورد موشک به هدف و انفجار بر روی هواپیمای هدف قفل نگه دارد تا موشک توسط امواج هدایتی راداری پرنده ی مادر مسیر خود را پیدا کند.این موضوع باعث میشد که تنها موشک بر روی یک هدف تمرکز داشته باشد و در صورت از دست دادن ارتباط با رادار و با شکستن قفل راداری جنگنده ی مادر نمیتوانست موشک را به سمت یک هدف دیگر بفرستد.
هدایت راداری فعال …
روش هدایت موشک AIM.54 بر خلاف موشک AIM.7 هدایت فعال راداری هست  و دارای قابلیت شلیک کن و فراموش کن. موشک  قبل از شلیک  اطلاعات هدف را از رادار دریافت کرده، موشک شلیک شده و با کمک خلبان خودکار تا نزدیکی هدف پیش میرود  تا اینکه بتواند با رادار خود هدف را کسب کند. برد رادار خود موشک بر ضد یک هدف در ابعاد یک جنگنده متعارف در بهترین  حالت 16 کیلومتر است . موشک در مرحله ی اخر حرکت به سمت هدف به سرعت 5 ماخ در ساعت میرسد که فرار را از ان به طور کامل با افزایش سرعت به امری ناشدنی بدل میکند . حداقل برد برای شلیک این موشک 11km است اما به هیچ وجه خلبان ریسکی برای شلیک این موشک مرگبار را در این برد کم نمیکند در این برد رادار خود موشک در فاصله ی 3/7km فعال میشود. در اصل این موشک در زمانی که در نزدیکی هدف میرسد به کمک فیوز های مجاورتی خود در زمانی که کاملا نزدیک هدف شده است کلاهک انفجاری خود را منفجر میکند این امر باعث میشود که کلاهک که وزنی حدود 61kg را دارا میباشد بی شمار ترکش را به سمت هدف بفرستد و در واقع همین ترکش ها هستند که باعث نابودی هدف میشوند .

مدل ها …

AIM-54A

مدل اصلی که حدود سال ۱۹۷۴ در نیروی دریایی ایالات متحده عملیاتی شد و پیش از بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در ایران در سال ۱۹۷۹، به ایران نیز صادر شد.

AIM-54B

این نسخه با نام موشک «خشک» نیز شناخته می‌شد؛ گونه‌ای با ساختار ساده‌شده و بدون سیستم خنک‌کننده. این مدل هرگز به تولید انبوه نرسید. کارهای توسعه‌ای آن از ژانویه ۱۹۷۲ آغاز شد و ۷ فروند موشک X-AIM-54B برای آزمایش ساخته شد که ۶ فروند از آن‌ها با تغییر روی نمونه‌های پیش‌تولیدی IVE/PIP به دست آمد. پس از دو شلیک آزمایشی موفق، برنامه موشک «خشک» به دلیل «مقرون‌به‌صرفه نبودن» لغو شد.

AIM-54C

تنها مدل بهبودیافته‌ای که تولید شد. در این نسخه به جای الکترونیک آنالوگ AIM-54A از الکترونیک دیجیتال استفاده شد. این مدل توانایی بهتری برای سرنگونی موشک‌های ضدکشتی در ارتفاع پایین و بالا داشت. برای عمر عملیاتی بیشتر، قابلیت اطمینان بالاتر و استفاده از قطعات کمتر طراحی شده بود و همچنین شامل قابلیت خودآزمایی داخلی (BIST/BIT) و آزمون موشک روی هواپیما می‌شد. این مدل از سال ۱۹۸۶ جایگزین AIM-54A شد.

AIM-54 ECCM/Sealed

دارای توانایی بیشتر در مقابله با اقدامات ضدالکترونیکی. این نسخه در طول پرواز به خنک‌کننده نیاز نداشت و از سال ۱۹۸۸ وارد خدمت شد. چون AIM-54 ECCM/Sealed خنک‌کننده دریافت نمی‌کرد، جنگنده‌های F-14 حامل این نسخه نمی‌توانستند از سرعت هوایی مشخصی فراتر روند. نسخه‌های آزمایشی، ارزیابی، آموزش زمینی و آموزش هوایی محدود نیز برای این موشک وجود داشت که به ترتیب با نام‌های ATM-54، AEM-54، DATM-54A و CATM-54 شناخته می‌شدند. نسخه‌های پروازی در دو مدل A و C بودند. DATM-54 در نسخه C ساخته نشد، چون ویژگی‌های جابه‌جایی زمینی آن تغییری نکرده بود. شمار کمی از AIM-54A نیز به NAIM-54A تبدیل شدند که تجهیزات ثبت علمی حمل می‌کردند؛ کاربرد آن‌ها نامشخص است.

Sea Phoenix (فینیکس دریایی)

طرحی از دهه ۱۹۷۰ برای نسخه‌ای از فینیکس که از کشتی شلیک می‌شد، به عنوان جایگزین یا گزینه‌ای برای سیستم دفاع نقطه‌ای Sea Sparrow. این سیستم همچنین می‌توانست قابلیت موشک سطح‌به‌هوای میان‌برد را برای شناورهای کوچک‌تر یا کشتی‌های غیرمجهز به آجیس فراهم کند (مانند CVV، طرحی ناکام‌مانده برای یک ناو هواپیمابر «متوسط» با سوخت متعارف). سیستم Sea Phoenix شامل نسخه‌ای اصلاح‌شده و کشتی‌پایه از رادار AN/AWG-9 می‌شد. شرکت هیوز ایرکرفت تأکید می‌کرد که ۲۷ عنصر اصلی از ۲۹ عنصر استاندارد AN/AWG-9 هوایی را می‌توان با تغییراتی اندک در نسخه کشتی‌پایه به کار برد. هر سیستم شامل یک رادار AWG-9 با کنترل‌ها و نمایشگرهای مرتبط و یک پرتابگر ثابت ۱۲سلولی برای موشک‌های فینیکس می‌شد. برای مثال، در مورد یک ناو هواپیمابر، دست‌کم سه سیستم نصب می‌شد تا پوشش همپوشان در کل ۳۶۰ درجه فراهم شود. قابلیت ردیابی همزمان با جست‌وجوی AWG-9 می‌توانست تا ۲۴ هدف را همزمان پایش کند؛ اما در تامکت، درگیری‌ها به ۶ هدف برای هر هواپیمای پرتاب‌کننده محدود بود، چون حداکثر تعداد فینیکسی که یک تامکت می‌توانست حمل کند همین بود. با ظرفیت بیشتر «مخزن» موشک روی کشتی‌ها، Sea Phoenix به‌طور بالقوه می‌توانست تا ۲۴ هدف را همزمان با هر سیستم AN/AWG-9 درگیر کند. آزمایش‌ها شامل یک پرتاب سطحی در China Lake بود که در آن یک AIM-54A استاندارد حدود ۱۳٫۵ مایل را در ۹۰ ثانیه طی کرد تا جدایش از پرتابگر و ایمنی ارزیابی شود؛ همچنین چهاردهمین AWG-9 تولیدی در سال ۱۹۷۴ روی USNS Wheeling نصب شد و در آنجا چندین هدف در ارتفاع بالا و پایین را از عرشه کشتی با موفقیت شناسایی و ردیابی کرد. گزارش‌های تأییدنشده نیز از آزمایش یک AWG-9 «کانتینری» در Point Mugu به عنوان یک بستر آزمایشی متحرک زمینی احتمالی خبر می‌دهند. آزمایش‌های زمینی ممکن است در آماده‌سازی برای یک سیستم تسلیحاتی نیروی تفنگداران دریایی ایالات متحده با استفاده از AIM-54 به عنوان موشک سطح‌به‌هوا بوده باشد. توسعه نسخه‌های زمینی و دریایی عمدتاً به دلیل هزینه بالا و افت برد و عملکرد در پرتاب سطحی نسبت به پرتاب هوایی پیش نرفت. توانایی محدود AN/AWG-9 در ردیابی اهداف کم‌ارتفاع هنگام نصب روی کشتی نیز در آزمایش‌ها مورد توجه قرار گرفت. موضوع افزونگی هم مطرح بود، چون دفاع ناوگان در آن زمان عمدتاً توسط F-14ها تأمین می‌شد که خودشان از پیش به مجموعه AWG-9/AIM-54 مجهز بودند. نگرانی‌هایی نیز درباره ناتوانی AIM-54 در ایفای نقش سیستم نزدیک‌برد مطرح شد؛ موشک‌های آن در برد کوتاه در برابر اهداف مانورپذیری کافی نداشتند، به‌ویژه در مقایسه با Sea Sparrow کوچک‌تر. با ظهور سیستم رزمی آجیس و عملیاتی شدن نسخه‌های ارتقایافته Sea Sparrow، هرگونه توسعه بیشتر Sea Phoenix متوقف شد. در سال ۱۹۷۷، وین ای. مایر، دریادار نیروی دریایی ایالات متحده، در کنگره درباره این کاستی‌ها شهادت داد و اعلام کرد آزمایش‌ها نشان داده Sea Phoenix «مطلوب» نیست و در مقایسه با سیستم‌های آجیس و Sea Sparrow «هیچ مزیتی» ندارد.

Fakour 90 (فکور ۹۰)

در فوریه ۲۰۱۳ گزارش شد که ایران یک موشک هوا‌به‌هوای دوربرد بومی را آزمایش کرده است. در سپتامبر ۲۰۱۳، ایران فکور-۹۰ را در یک رژه نظامی به نمایش گذاشت. این موشک تقریباً مشابه AIM-54 Phoenix به نظر می‌رسید. در ژوئیه ۲۰۱۸، به گزارش جینز، ایران تولید انبوه فکور-۹۰ را آغاز کرد

 تجربه رزمی آمریکا

در ۵ ژانویه ۱۹۹۹، دو فروند F-14 آمریکایی دو موشک فینیکس به سمت دو فروند میگ-۲۵ عراقی در جنوب شرق بغداد شلیک کردند. موتور موشک‌های AIM-54 هر دو از کار افتاد و هیچ‌کدام به هدف اصابت نکرد. در ۹ سپتامبر ۱۹۹۹، یک F-14 آمریکایی دیگر یک AIM-54 به سمت یک میگ-۲۳ عراقی شلیک کرد که به سمت جنوب وارد منطقه پرواز ممنوع می‌شد؛ این موشک نیز خطا رفت و پس از تغییر مسیر جنگنده عراقی و فرار به شمال، در نهایت به زمین خورد.

AIM-54 Phoenix در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۴ از خدمت نیروی دریایی آمریکا بازنشسته شد و F-14 Tomcat نیز در ۲۲ سپتامبر ۲۰۰۶ بازنشسته شد. جایگزین آن‌ها موشک‌های کوتاه‌بردتر AIM-120 AMRAAM شد که روی F/A-18E/F سوپر هورنت  به کار می‌رود. با وجود قابلیت‌های بسیار تبلیغ‌شده، فینیکس به‌ندرت در نبرد استفاده شد؛ تنها دو پرتاب تأییدشده و هیچ هدف تأییدشده‌ای در خدمت نیروی دریایی آمریکا سرنگون نشد. در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، مسئولیت گشت رزمی هوایی بر فراز خشکی بر عهده F-15 ایگل نیروی هوایی بود، عمدتاً به دلیل قابلیت IFF (شناسایی دوست یا دشمن) آن. تامکت فاقد قابلیت IFF لازم برای برآورده کردن قوانین درگیری جهت استفاده از فینیکس در برد فراتر از دید بود. AIM-54 به جز ایران توسط هیچ کشور خارجی یا هیچ سرویس مسلح دیگری از آمریکا پذیرفته نشد و روی هیچ هواپیمایی جز F-14 استفاده نشد.

 تجربه رزمی ایران

در ۷ ژانویه ۱۹۷۴، نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در قالب پروژه «پرشین کینگ» سفارش ۴۲۴ موشک AIM-54A را ثبت کرد و در ژوئن همان سال ۲۹۰ موشک دیگر به آن افزود. از سفارش اولیه، ۲۷۴ موشک و ۱۰ موشک آموزشی به قیمت ۱۵۰ میلیون دلار تحویل داده شد تا اینکه انقلاب ۱۹۷۹ تحویل‌ها را متوقف کرد و ۱۵۰ موشک باقی‌مانده را تحت تحریم گذاشت و سفارش اضافی ۲۹۰ موشکی نیز لغو شد.

بر اساس گزارش تام کوپر و فرزاد بیشاپ، در طول جنگ ایران و عراق، موشک‌های AIM-54 شلیک‌شده توسط تامکت‌های نیروی هوایی ایران به ۷۸ پیروزی علیه میگ-۲۱، میگ-۲۳، میگ-۲۵، تو-۲۲، سوخو-۲۰/۲۲، میراژ F1، سوپر اتاندارد و حتی دو موشک AM-39 Exocet و یک C-601 دست یافتند. این شامل دو مورد است که یک AIM-54 مسئول سرنگونی دو هواپیمای عراقی بود، و همچنین حادثه‌ای در ۷ ژانویه ۱۹۸۱ که یک فینیکس به سمت گروه چهارفروندی میگ-23 بی ان شلیک شد و سه فروند را سرنگون و چهارمی را آسیب‌زن کرد.

آمریکا پس از انقلاب ۱۹۷۹ از تأمین قطعات یدکی و تعمیرات خودداری کرد، جز در دوره کوتاهی در ماجرای ایران-کنترا. به گفته کوپر، نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران در تمام طول جنگ ایران و عراق F-14ها و موشک‌های AIM-54 خود را به‌طور منظم به کار می‌برد، هرچند کمبود دوره‌ای قطعات یدکی گاهی بخش بزرگی از ناوگان را زمین‌گیر می‌کرد. در اواخر ۱۹۸۷، ذخیره موشک‌های AIM-54 در پایین‌ترین سطح بود و کمتر از ۵۰ موشک عملیاتی موجود بود. موشک‌ها به باتری‌های حرارتی تازه نیاز داشتند که فقط از آمریکا قابل خرید بود. ایران خریدار مخفیانه‌ای یافت که باتری‌ها را تأمین می‌کرد و هر باتری تا ۱۰٫۰۰۰ دلار هزینه داشت. ایران در طول جنگ قطعات و لوازم یدکی F-14 و AIM-54 را از منابع مختلف دریافت کرد و پس از جنگ نیز قطعات بیشتری به دست آورد. ایران برنامه‌ای برای ساخت قطعات یدکی هواپیماها و موشک‌ها آغاز کرد و هرچند ادعاهایی وجود دارد که دیگر به منابع خارجی برای نگه‌داشتن F-14ها و AIM-54ها وابسته نیست، شواهدی وجود دارد که ایران همچنان قطعات را به‌طور مخفیانه تهیه می‌کند.

هم F-14 Tomcat و هم موشک AIM-54 Phoenix همچنان در خدمت نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران هستند. در سال ۲۰۱۳، ایران فکور-۹۰ را رونمایی کرد؛ موشکی که گمان می‌رود از فینیکس و موشک سطح‌به‌هوای MIM-23 Hawk توسعه یافته باشد.

برای خواندن مقاله ای با نام نگاهی دیگر به موشک فونیکس اینجا را کلیک کنید
مشخصات…
نوع : موشک دور برد هوا به هوا
کمپانی سازنده : هیوز و ریتون
هزینه ی هر تیر موشک : 477$ البته بسته به نوع و سال ساخت
طول : 4 متر
وزن : 450 تا 470 در مدل های مختلف
قطر خروجی نازل : 38 سانتی متر
برد : 190 کیلومتر
سقف پرواز : 30کیلومتر
ارتفاع پروازی : 24 کیلو متر
سرعت : 4680کیلومتر بر ساعت
نوع هدایت : هدایت نیمه فعال و فعال راداری در کنار هم
وزن کلاهک انفجاری : 61 کیلوگرم
نوع کلاهک : فیوز مجاورتی / انفجار قوی / ایجاد ترکش
سال ساخت : 1974
تاریخ خروج از خدمت در ایالات متحده : نیروی دریایی امریکا (از خدمت خارج شده است)،نیروی هوایی ایران