بررسی تجهیزات نیروی دریایی روسیه

بروز رسانی :خرداد1405

نیروی دریایی اتحاد جماهیر شوروی یکی از بزرگ‌ترین و قدرتمندترین نیروهای دریایی قرن بیستم بود که ریشه‌های آن به انقلاب بلشویکی سال ۱۹۱۷ و فروپاشی نیروی دریایی امپراتوری روسیه بازمی‌گشت. در دهه‌های نخست حاکمیت شوروی، تمرکز اصلی بر بازسازی ناوگان آسیب‌دیده و حفاظت از سواحل گسترده کشور قرار داشت، اما با آغاز جنگ جهانی دوم، نیروی دریایی شوروی به‌تدریج نقش مهم‌تری در عملیات‌های نظامی ایفا کرد. در طول جنگ، ناوگان‌های بالتیک، دریای سیاه، شمال و اقیانوس آرام در دفاع از بنادر، پشتیبانی از عملیات‌های زمینی و حفاظت از خطوط ارتباطی مشارکت داشتند. زیردریایی‌های شوروی نیز عملیات گسترده‌ای علیه کشتیرانی آلمان نازی انجام دادند و در نبردهای دریایی دریای بالتیک و دریای سیاه نقش مؤثری ایفا کردند.

پس از پایان جنگ جهانی دوم و آغاز جنگ سرد، اتحاد شوروی برنامه عظیمی برای تبدیل شدن به یک قدرت دریایی جهانی آغاز کرد. تحت رهبری دریاسالار سرگئی گورشکوف، نیروی دریایی شوروی از یک نیروی ساحلی به یک ناوگان اقیانوس‌پیما تبدیل شد. در دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰، شوروی صدها زیردریایی هسته‌ای، ناوهای موشک‌انداز، رزمناوهای سنگین و ناوهای هواپیمابر سبک را وارد خدمت کرد. هدف اصلی این نیرو مقابله با برتری دریایی ایالات متحده و ناتو بود. زیردریایی‌های موشک‌بالستیک شوروی به یکی از ارکان اصلی بازدارندگی هسته‌ای این کشور تبدیل شدند و به‌طور مداوم در اقیانوس‌های جهان گشت‌زنی می‌کردند. در همین دوره، ناوگان شوروی حضور گسترده‌ای در دریای مدیترانه، اقیانوس هند، اقیانوس اطلس و مناطق مختلف جهان داشت و از متحدان مسکو در خاورمیانه، آفریقا و آسیا حمایت می‌کرد.

از نظر عملیاتی، نیروی دریایی شوروی در بحران‌های مختلف جنگ سرد از جمله بحران موشکی کوبا، جنگ‌های اعراب و اسرائیل، جنگ ویتنام و حضور نظامی در افغانستان نقش پشتیبانی و بازدارندگی ایفا کرد. همچنین شناورهای شوروی به‌طور منظم با ناوگان‌های ناتو در آب‌های بین‌المللی روبه‌رو می‌شدند و رقابت شدیدی میان دو بلوک در حوزه جنگ ضدزیردریایی، موشکی و هسته‌ای شکل گرفت. در اواخر دهه ۱۹۸۰، نیروی دریایی شوروی با بیش از ۶۰۰ کشتی رزمی و صدها زیردریایی یکی از بزرگ‌ترین نیروهای دریایی جهان محسوب می‌شد.

با فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، نیروی دریایی شوروی نیز منحل شد و بخش عمده تجهیزات آن به نیروی دریایی روسیه منتقل گردید. دهه ۱۹۹۰ دوران افول شدید این نیرو بود؛ کمبود بودجه، کاهش آموزش، خروج کشتی‌ها از خدمت و توقف پروژه‌های بزرگ باعث شد توان عملیاتی ناوگان روسیه به‌شدت کاهش یابد. بسیاری از شناورهای دوران شوروی اسقاط شدند و حضور جهانی روسیه در دریاها محدود گردید.

از اوایل دهه ۲۰۰۰، روسیه برنامه‌ای گسترده برای احیای قدرت دریایی خود آغاز کرد. ساخت زیردریایی‌های هسته‌ای کلاس بوری و یاسن، ناوچه‌های مجهز به موشک‌های کروز کالیبر و توسعه سامانه‌های موشکی دریایی جدید بخشی از این روند بود. عملیات نظامی روسیه در سوریه از سال ۲۰۱۵ نقطه عطفی برای نمایش توان عملیاتی این نیرو محسوب می‌شود. شناورهای روسی مستقر در دریای خزر، دریای مدیترانه و زیردریایی‌های مستقر در شرق مدیترانه بارها موشک‌های کروز کالیبر را علیه اهدافی در سوریه شلیک کردند که نشان‌دهنده توان حملات دوربرد این نیرو بود.

در جریان جنگ روسیه و اوکراین که از سال ۲۰۲۲ وارد مرحله‌ای گسترده شد، نیروی دریایی روسیه نقش مهمی در عملیات موشکی و محاصره دریایی ایفا کرد. با این حال، این نیرو با چالش‌های بی‌سابقه‌ای نیز روبه‌رو شد. غرق شدن رزمناو «مسکوا» در سال ۲۰۲۲، حملات مکرر پهپادهای دریایی اوکراینی به ناوگان دریای سیاه و هدف قرار گرفتن چندین شناور و تأسیسات دریایی روسیه، اهمیت فزاینده جنگ نامتقارن و سامانه‌های بدون سرنشین را آشکار کرد. در مقابل، روسیه استفاده از موشک‌های کروز دریایی، زیردریایی‌های تهاجمی و شناورهای مجهز به موشک‌های دوربرد را افزایش داد.

امروزه نیروی دریایی روسیه همچنان یکی از مهم‌ترین نیروهای دریایی جهان به شمار می‌رود و ستون فقرات آن را زیردریایی‌های هسته‌ای راهبردی و تهاجمی تشکیل می‌دهند. هرچند این نیرو از نظر تعداد شناورها با دوران اوج شوروی فاصله زیادی دارد، اما همچنان در بازدارندگی هسته‌ای، عملیات‌های دوربرد، حفاظت از منافع روسیه در قطب شمال، دریای سیاه، مدیترانه و اقیانوس آرام نقش کلیدی ایفا می‌کند و تلاش دارد جایگاه تاریخی روسیه را به‌عنوان یک قدرت بزرگ دریایی حفظ کند.

پرسنل

نیروی دریایی روسیه دارای 147000 پرسنل و نیروی دریایی امریکا دارای  329000 پرسنل  است

پایگاه های دریایی

نیروی دریایی روسیه دارای 82 پایگاه دریایی کوچک و بزرک و نیروی دریایی امریکا  دارای 375 پایگاه دریایی کوچک و بزرگ است

ناو هواپیما بر

روسیه

روسیه دارای دارای  یک ناو هواپیما بر از کلاس کوزنتسف که دارای  موتور دیگ بخار و سکوی شیب دار است که به شکل معمول  توان حمل 30 جنگنده و 18 بالگرد را دارد.تنها ناونشین های روسی میگ29  و سوخو33  و نسخه اموزشی سوخو25 است و از بالگردهای کاموف27 و 31  بر روی این ناو استفاده  می شود .این ناو قرار است تا سال 2030 در خدمت بماند. روسها دنبال ساخت یک ناو هواپیمابر  اتمی هستند ولی به دلیل مشکلات  مالی به دنبال  شریک شدن با هند هستند که هنوز برنامه به جای نرسیده است. کوزنتسف از دوران شوروی  برای روسها باقی مانده.این ناو در بهار سال 2019 میلادی در حالی که در یکی از بنادر روسیه در حال تعمیر بود به دلیل افتادن یک بالابر بسیاربزرگ بر روی ان دچار اسیب شد و برخی منابع روسی اعلام کردند که دیگر ارزش تعمیر و برگشت به خدمت ندارد…در حال حاظر روسها همین یک ناو را نیز به شکل عملیاتی ندارند

نبرد رزم ناو

روسیه

روسیه تنها  دارنده نبرد رزم ناو هستند و دو فروند از نبر رزم ناو های کلاس کیروف از دوران جنگ سرد و شوروی برای این کشور  باقی مانده است. ناو پترکبیر از این کلاس با وزن28000 تن سنگین ترین شناور جنگی جهان است  که در سال  1997 وارد خدمت شد  اگرچه این ناو در زمان شوروی ساختش اغاز شد ولی در دهه 1990 در روسیه ساختش به پایان رسید .این ناو در حال ارتقا  است و قرار است تا سال 2030 در خدمت باقی بماند.ناو دیگر ناو دریاسالار ناخیموف است مه طی ارتقا در سال 2025 به خدمت باگشت. این نسخه نیز در دهه1980 ساخته شد و بعد ارتقا یافت .این ارتقا شامل نصب سیلو برای پرتاب 80 موشک کروز یاخونت و کالبیر،96 موشک اس400  و شش سامانه دفاع ضد موشک پانتسیر است

رزم ناو

روسیه

دو رزم ناو همگی  از کلاس اسلاوا که در دهه 1980 در زمان  شوروی ساخت شده  در خدمت ارتش  روسیه است این رزم ناوها دارای  فناوری دهه 1970 هستند و بدون هیچ ارتقا خاصی و حتی افزوده شدن سلاح جدید همچنان در خدمت هستند

اوشکن

روسیه

روسیه دارای 8ناوشکن از سه کلاس  است که شامل  8 ناوشکن از کلاس ادلیو است  .و 12 ناوشکن دیگر نیز همگی در دهه 1980 در شوروی ساخته شده اند  در واقع روسها هیچ ناوشکنی  و رزم ناوی در دوران روسیه تحویل نگرفته اند.ادلیو   دارای دو توپ100 م م در برخی نسخه های دو توپ130 م م،چهار سامانه گاتیلینگ  ای کی630، هشت موشک ضد کشتی(در نسخه ادلیو2 که تنها یک فروند ان در خدمت است..ادلیو1 که 8 فروند ان در خدمت است نسخه ضد زیر دریایی است و بدون موشک ضد کشتی)،  64 موشک کوتاه برد دفاع هوایی تور  است و تعدادی سامانه دفاع هوایی برد متوسط

ناوچه سنگین(ناو محافظتی)

روسها دارای  نه ناوچه از سه کلاس  هستند. دو ناو از کلاس  کاریواک که در دهه 1980 وارد خدمت شده ،دو ناوچه از کلاس  ناستراشمی که یکی در سال 1990 و دیگری 19 سال بعد در سال 2009 میلادی تحویل انها شد.سه ناوچه کلاس  ادمیرال گریگوروویچ  که پیشرفته ترین ناوچه فعلی انها است و در 2016 تا 2017 تحویل  شده و سه ناو کلاس گورشکف . دو ناوچه کلاس  گیپارد که در سال 2003 و 2012 تحویل شده و هر دو در دریای خزر خدمت میکنند. روسها بعد از فروپاشی شوروی  به دلیل محدودیت بودجه تمرکز خود را روی ناوچه های سنگین قرار داده اند

ناوچه سبک

بیشترین تعداد شناور جنگی  روسها ناوچه های  سبکی هستند که در  ساحل  و ابهای نزدیک در ابهای مرزی این کشور گشت دریایی انجا میدهد

79 ناوچه  از 8  کلاس در خدمت  روسها است  که بعد از چین بیشترین ناوچه در  در خدمت دارد. اکثر این ناوچه ها در دوران جنگ سرد وارد شدند و اکثرا از نداشتن  سیستم پدافندی درست حسابی رنج میبرند  و بیشتر متکی به سامانه های  کوتاه برد مانند گاتیلینگ هستند

دو ناو  از این هشت کلاس  بیشترین تعداد را دارد یکی 20 ناوچه از کلاس  گریشا که یک ناوچه سبک ضد زیر دریایی است که حتی فاقد موشک ضد کشتی است.17ناوچه از کلاس ترانتل است که این نسخه  هم در دفاع هوایی توان بالای  ندارد ولی دارای  چهار موشک ضد  کشتی مافق صوت  سانبرن است که البته موشک بسیار خطرناکی ساخته است.12 ناوچه نیز از کلاس  نانیچکا است که ان نیز شبیه کلاس  ترانتل  است که البته  با داشتن پرتاگر موشک اوسا قابلیت دفاع هوایی بیشتری دارد.هر سه این کلاس  ناوچه در زمان شوروی  تحویل شده  .ولی  سه کلاس  ناوچه شامل 6 ناوچه کلاس  استراگاشی  ، 12 ناوچه کلاس بویان ام وسه ناوچه کلاس  بویان  همگی طی دو دهه گذشته تولید شده  و از ناوچه های جدید هستند  که مجهز به موشک های ضد کشتی چون خا35 هستند اگرچه در مورد وضعیت پدافندی انها کم بیش هنوز نیز مطلوب نیست

شناور های تداروکاتی

روسیه دارای  20 لندین شیپ برای پیاده  کردن نیرو در نزدیکی ساحل است که 15 تایی انها از کلاس روپوچا که میتواند 12 نفربر ابی خاکی 340 سرباز را حمل کند،  همچنین روسیه دارای 32 هاورکرافت  و لندین کرافت با توان  پیاده کردن نیرو در ساحل است

امریکا دارای   100  لندین کرافت  بزرک  و 90 هاورکرافت  است

هوا دریا

نیروی دریایی روسیه اگرچه تنها یک ناو هواپیما بر  دارد  ولی از هواپیمای زیاد که از پایگاه های زمین استفاده میکند بهره می برد

در بحث جنگنده نیروی دریایی روسیه همکنون دارای 20 فروند  جنگنده برتری هوایی سوخو33 برای عملیات  روی ناو هواپیما بر است که البته توان بمب باران هوایی و شلیک موشک ضد کشتی را نیز دارد. قرار بود این جنگنده تا سال 2016 از خدمت خارج  شود که  برنامه لغو شد، همچنین 23 فروند میگ29  کا نسخه ناونشین  میگ29 نیز برای عملیت از ناو هواپیما بر و 7 فروند  سوخو25 دو سرنشینه  اموزشی ناو نشین  باز برای اموزش روی ناو هواپیما بر در خدمت دارد ولی بقیه ناوگان از پایگاه های زمین عملیات انجام میدهد

این ناوگان زمینی عبارتند از 28 فروند میگ31، 18 فروند سوخو27 ،22فروند سوخو30 اس ام  20 فروند دیگر نیز در راه است و 48 فروند سوخو24 … نسخه های نیروی دریایی  هیچ فرقی با نسخه های در خدمت نیروی هوایی ندارند

در بخش گشت دریایی و ضد زیر دریایی این نیروشامل 5 فروند هواپیما اب نشین بیرف12 است که از دهه 1960 در خدمت است،20 فروند هواپیما گشت دریایی و ضد زیر دریایی ایلیوشین38 ،22فروند هواپیما گشت دریایی و ضد زیر دریایی توپلوف142 .. همچنین این نیرو دست کم دارای 40 هواپیمای ترابری  از انواع انتونف12،24 ،26 ،72 و 140 است

بالگرد اصلی ناونشین  نیروی دربایی روسیه 79 فروند بالگرد کاموف27 است که نقش ضد زیر دریایی و گشت دریایی را بازی میکند ،16 فروند کاموف29 نسخه ترابری  کاموف27 با توان حمل سرباز برای  حمل و نقل تفنگداران  دریایی است  و در نبود اواکس برای ناو هواپیما بر دو فروند کاموف31  مجهز به رادار زیر بدنه در خدمت  دارد

زیر دریایی

زیر دریایی اتمی حامل موشک بالستیک

روسها همکنون  11 زیر دریایی اتمی حامل موشک بالستیک در خدمت دارند که در چهار کلاس در خدمت است.یک زیر دریایی کلاس  دلتا3  یکی از نوع تایفون (که بزرگترین زیر دریایی جهان است  ) در خدمت است  ولی پرتعداد ترین زیر دریایی این کشور  شش زیر دریایی اتمی  دلتا 4 است که همگی در دوران  شوروی در دهه 1980 تولید شده و هر یک حامل 16 موشک اتمی ار 29 با برد 8500 کیلومتر هستند ولی اینده نیروی دریایی  روسیه در بحث  زیر سطحی را زیر دریایی بوری تشکیل میدند. این زیر دریای اولین  حامل اتمی طراحی شده در روسیه بعد از شوروی است که قرار بود 12 فروند  ان ساخته شود   ولی در نهایت این تعداد به 8 فروند کاهش یافت که 8 فروند همکنون در خدمت است . این زیر دریایی بسته به مدل میتواند 16 تا 20 موشک بالستیک اتمی بولاوا هر یک با 6 تا 10 کلاهک اتمی را حمل کند

یر دریایی اتمی حامل موشک کروز

نیروی دریایی روسیه همکنون هشت فروند زیر دریایی اسکار 2 در خدمت دارد که حامل موشک بالستیک ضد کشتی و کروز اتمی است. این زیر دریایی در دهه 1980 و 1990  وارد خدمت روسها شده است

یر دریایی های تهاجمی اتمی

زیر دریایی اتمی تهاجمی وظیفه  کشف و درگیری  با زیر دریایی های و شناورهای دشمن  را دارد. روسیه همکنون 17 فروند از این نوع زیر دریایی در 5 کلاس را دارد که شامل یک فروند  از کلاس سیرا1 ،  دو فروند از سیرا2 ،سه فروند  از ویکتور3، ده فروند از کلاس اکولا  و 5فروند از کلاس یاسن است. کلاس یاسن همکنون پیشرفته ترین زیر دریایی اتمی تهاجمی روسها است که قرار است ده فروند ان وارد خدمت شود

زیر دریایی تهاجمی دیزل الکترونی

روسها 22 زیر دریایی دیزل الکترونیک دارند که البته پر تعدادترین انها 15 فروند از کلاس کیلو است که در دهه 1980 و 1990  تحویل شده است،شش  زیر دریایی دریایی از کلاس  وارشاوینکا نیز به تازگی وارد خدمت شده که نسخه  پیشرفته تر کیلو است و دو  فروند نیز کلاس لادا که در نهایت  قرار است سه فروند ان تولید شود

جنگ روسیه و اوکراین به یکی از پرهزینه‌ترین درگیری‌های دریایی قرن بیست و یکم برای نیروی دریایی روسیه تبدیل شده است. در حالی که اوکراین در آغاز جنگ عملاً فاقد یک نیروی دریایی متعارف قدرتمند بود، استفاده گسترده از موشک‌های ضدکشتی، پهپادهای دریایی انتحاری، عملیات ویژه و حملات دوربرد باعث شد ناوگان دریای سیاه روسیه خسارات سنگینی متحمل شود. این تلفات نه تنها شامل شناورهای کوچک و قایق‌های گشتی، بلکه برخی از مهم‌ترین واحدهای رزمی ناوگان روسیه را نیز در بر گرفته است.بزرگ‌ترین و مهم‌ترین خسارت روسیه در این جنگ، غرق شدن رزمناو موشک‌انداز «مسکوا» از کلاس اسلاوا در آوریل ۲۰۲۲ بود. این شناور که پرچمدار ناوگان دریای سیاه محسوب می‌شد، پس از اصابت موشک‌های ضدکشتی نپتون اوکراینی دچار آتش‌سوزی و انفجار مهمات شد و در هنگام یدک‌کشی غرق گردید. مسکوا با جابه‌جایی بیش از ۱۱ هزار تن، بزرگ‌ترین شناور رزمی از دست‌رفته روسیه از زمان جنگ جهانی دوم به شمار می‌رود.در فوریه ۲۰۲۴ نیز ناو آبی‌ـ‌خاکی «سزار کونیکوف» از کلاس روپوچا در نزدیکی سواحل کریمه توسط پهپادهای دریایی اوکراینی هدف قرار گرفت و غرق شد. پیش از آن نیز ناو آبی‌ـ‌خاکی «نووچرکاسک» از همین کلاس در بندر فئودوسیا بر اثر حمله موشکی منهدم شده بود. همچنین ناو آبی‌ـ‌خاکی «ساراتوف» از کلاس آلگاتور در بندر بردیانسک در مارس ۲۰۲۲ پس از حمله موشکی و انفجار مهمات از دست رفت.در حوزه شناورهای رزمی سبک، روسیه چندین کوروت و شناور موشک‌انداز را از دست داده است. کوروت موشک‌انداز «ایوانووتس» از کلاس تارانتول در سال ۲۰۲۴ توسط پهپادهای دریایی اوکراین غرق شد. شناور گشتی «سرگئی کوتوف» از کلاس واسیلی بیکوف نیز در مارس ۲۰۲۴ هدف حمله قرار گرفت و از دست رفت. علاوه بر این، شناور موشک‌انداز «آسکولد» از کلاس کاراکورت پیش از تکمیل نهایی در کارخانه کشتی‌سازی کریمه هدف حمله موشکی قرار گرفت و به شدت آسیب دید.یکی دیگر از خسارات مهم روسیه نابودی زیردریایی دیزلی‌ـ‌الکتریکی «روستوف-نا-دونو» از کلاس کیلو بهبودیافته بود که در سپتامبر ۲۰۲۳ در جریان حمله موشکی اوکراین به بندر سواستوپل آسیب دید و بعدها تصاویر ماهواره‌ای نشان داد که عملاً غیرقابل تعمیر شده است. این نخستین زیردریایی روسی بود که در جریان جنگ از دست رفت.در بخش شناورهای پشتیبانی نیز روسیه چندین یدک‌کش، کشتی تدارکاتی و شناور اطلاعاتی را از دست داده است. یدک‌کش نجات «واسیلی بخ» در سال ۲۰۲۲ هدف موشک‌های هارپون قرار گرفت و غرق شد. همچنین چندین شناور لجستیکی و قایق تندرو در جریان حملات موشکی و پهپادی اوکراین نابود شدند.بر اساس برآوردهای منابع اطلاعاتی غربی و تحلیلگران مستقل تا سال ۲۰۲۶، روسیه دست‌کم یک رزمناو، سه ناو آبی‌ـ‌خاکی بزرگ، یک زیردریایی، دو شناور رزمی موشک‌انداز، یک شناور گشتی بزرگ و بیش از ده‌ها شناور پشتیبانی، لجستیکی و قایق رزمی را از دست داده یا به شدت آسیب دیده است. در مجموع تعداد شناورهای غرق‌شده یا غیرقابل بازگشت روسیه به بیش از ۲۰ فروند می‌رسد و ده‌ها شناور دیگر نیز خسارات جدی متحمل شده‌اند.این تلفات موجب شد روسیه بخش قابل توجهی از ناوگان دریای سیاه خود را از بندر سواستوپل به بنادر امن‌تر در نووراسییسک منتقل کند. همچنین برای نخستین بار در تاریخ معاصر، یک نیروی دریایی بزرگ مجبور شد در برابر تهدید گسترده پهپادهای دریایی بدون سرنشین تاکتیک‌های عملیاتی خود را به‌طور اساسی تغییر دهد. تجربه جنگ اوکراین نشان داد که حتی شناورهای بزرگ و مجهز نیز در برابر ترکیب موشک‌های دقیق، اطلاعات لحظه‌ای و پهپادهای دریایی ارزان‌قیمت آسیب‌پذیر هستند؛ موضوعی که احتمالاً بر دکترین دریایی قدرت‌های بزرگ در دهه‌های آینده تأثیر عمیقی خواهد گذاشت.

عبدالحمید تارخ