بررسی تجهیزات نیروی هوایی روسیه

بروز رسانی:اردیبهشت 1405

نیروی هوایی شوروی و سپس روسیه یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین نیروهای هوایی جهان در قرن بیستم و بیست و یکم محسوب می‌شود؛ نیرویی که از دل انقلاب بلشویکی و جنگ داخلی روسیه متولد شد و طی دهه‌ها درگیری، رقابت ابرقدرت‌ها و جنگ‌های منطقه‌ای به یکی از ستون‌های قدرت نظامی مسکو تبدیل شد. ریشه این نیرو به سال ۱۹۱۸ و تشکیل «نیروی هوایی سرخ کارگران و دهقانان» بازمی‌گردد؛ زمانی که بلشویک‌ها پس از فروپاشی امپراتوری روسیه تلاش کردند بقایای هواپیماها و خلبانان تزاری را سازماندهی کنند. در جنگ داخلی روسیه، هواپیماها بیشتر برای شناسایی و پشتیبانی محدود زمینی استفاده می‌شدند، اما همین تجربه پایه‌گذار توسعه بعدی هوانوردی نظامی شوروی شد. در دهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ اتحاد جماهیر شوروی سرمایه‌گذاری عظیمی روی صنعت هوایی انجام داد و دفاتر طراحی بزرگی مانند توپولف، ایلیوشین، میگ، لاوچکین و سوخو شکل گرفتند. در همین دوره شوروی به سرعت از یک کشور عقب‌مانده هوایی به یکی از قدرت‌های بزرگ صنعت هوانوردی تبدیل شد و هواپیماهایی مانند بمب‌افکن‌های توپولف TB-3 و جنگنده‌های پولیکارپوف وارد خدمت شدند.
اولین تجربه مهم رزمی نیروی هوایی شوروی در جنگ داخلی اسپانیا در دهه ۱۹۳۰ بود؛ جایی که خلبانان شوروی در حمایت از جمهوری‌خواهان علیه نیروهای فرانکو جنگیدند و برای نخستین بار با تاکتیک‌ها و تجهیزات مدرن آلمان نازی روبه‌رو شدند. پس از آن در نبرد خالخین گل علیه ژاپن در سال ۱۹۳۹، جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌های شوروی نقش مهمی در شکست نیروهای ژاپنی ایفا کردند. اما جنگ زمستانی علیه فنلاند نقاط ضعف جدی نیروی هوایی شوروی را آشکار کرد؛ ضعف‌هایی که هنگام حمله آلمان نازی در عملیات بارباروسا در سال ۱۹۴۱ به بحرانی بزرگ تبدیل شدند. در روزهای نخست تهاجم آلمان، هزاران هواپیمای شوروی روی زمین نابود شدند و لوفت‌وافه برتری هوایی گسترده‌ای به دست آورد. با این حال شوروی به سرعت صنایع هوایی خود را به شرق منتقل کرد و تولید انبوه جنگنده‌های جدید مانند Yak-1، La-5 و Il-2 Sturmovik را آغاز کرد. هواپیمای تهاجمی Il-2 که به «تانک پرنده» مشهور شد، به یکی از نمادهای جنگ جهانی دوم تبدیل گردید و نقش عظیمی در نابودی زرهی و نیروهای زمینی آلمان داشت.
در طول جنگ جهانی دوم، نیروی هوایی شوروی به تدریج برتری خود را بازیابی کرد و در نبردهای سرنوشت‌سازی مانند استالینگراد، کورسک و عملیات برلین نقشی تعیین‌کننده داشت. جنگنده‌های یاک و لاوچکین در نبردهای هوایی سنگین با مسراشمیت‌ها و فوکه‌وولف‌های آلمانی شرکت کردند و بمب‌افکن‌های شوروی نیز حملات گسترده‌ای علیه خطوط تدارکات و مواضع آلمان انجام دادند. تا پایان جنگ، نیروی هوایی شوروی به یکی از بزرگ‌ترین نیروهای هوایی جهان تبدیل شده بود و تجربه عظیم رزمی کسب کرده بود.
پس از جنگ جهانی دوم، آغاز جنگ سرد رقابت هوایی شدیدی میان شوروی و آمریکا ایجاد کرد. شوروی به سرعت وارد عصر جت شد و جنگنده‌هایی مانند MiG-15 را توسعه داد؛ جنگنده‌ای که در جنگ کره به شهرت جهانی رسید. خلبانان شوروی به‌صورت مخفیانه در کنار نیروهای کره شمالی و چین علیه جنگنده‌های آمریکایی از جمله F-86 Sabre جنگیدند. نبردهای هوایی جنگ کره نخستین رویارویی گسترده جت‌ها در تاریخ بود و MiG-15 عملکردی بسیار خطرناک از خود نشان داد. پس از آن شوروی نسل‌های مختلفی از جنگنده‌ها را توسعه داد؛ از MiG-17 و MiG-19 گرفته تا MiG-21 که به یکی از پرتیراژترین جنگنده‌های تاریخ تبدیل شد و در ده‌ها کشور خدمت کرد.
در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ نیروی هوایی شوروی علاوه بر دفاع از حریم هوایی گسترده کشور، در جنگ‌های نیابتی مختلف حضور غیرمستقیم داشت. مستشاران و تجهیزات شوروی در جنگ ویتنام نقش بزرگی ایفا کردند و سامانه‌های پدافندی و جنگنده‌های ساخت شوروی تهدیدی جدی برای آمریکا بودند. جنگنده MiG-21 در نبردهای ویتنام عملکرد بالایی از خود نشان داد. همچنین شوروی در جنگ‌های خاورمیانه، به‌ویژه جنگ شش‌روزه و جنگ یوم کیپور، تجهیزات و مشاوران فراوانی در اختیار مصر و سوریه قرار داد. در همین دوران بمب‌افکن‌های استراتژیک توپولف مانند Tu-95 و Tu-22 بخشی مهم از بازدارندگی هسته‌ای شوروی شدند و همراه با موشک‌های قاره‌پیما، پایه‌های قدرت اتمی مسکو را شکل دادند.
دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ دوران اوج فناوری هوایی شوروی بود. جنگنده‌های نسل چهارم مانند MiG-29 و Su-27 توسعه یافتند تا با F-15 و F-16 آمریکایی مقابله کنند. سوخو-۲۷ با برد بلند، مانورپذیری بالا و توان راداری قدرتمند به یکی از بهترین جنگنده‌های جهان تبدیل شد و بعدها پایه توسعه خانواده بزرگی از جنگنده‌های روسی شد. در همین زمان شوروی وارد جنگ افغانستان شد؛ جنگی که از ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ ادامه یافت و نیروی هوایی شوروی نقش اصلی را در پشتیبانی نیروهای زمینی ایفا کرد. هلیکوپترهای Mi-24 Hind و جنگنده‌بمب‌افکن‌های Su-25 به نماد جنگ افغانستان

تبدیل شدند. اما ورود موشک‌های استینگر آمریکایی به دست مجاهدین تلفات سنگینی به هواگردهای شوروی وارد کرد و نشان داد برتری هوایی مطلق در برابر موشک‌های دوش‌پرتاب تضمین‌شده نیست.
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، نیروی هوایی شوروی نیز تجزیه شد و بخش بزرگی از تجهیزات و پایگاه‌ها میان جمهوری‌های تازه استقلال‌یافته تقسیم گردید. روسیه وارث اصلی این نیرو شد اما بحران اقتصادی دهه ۱۹۹۰ باعث افت شدید آمادگی رزمی، کاهش پروازهای آموزشی و فرسودگی ناوگان شد. با این حال نیروی هوایی روسیه در جنگ‌های چچن فعال بود و از بمب‌افکن‌ها، هلیکوپترها و جنگنده‌ها برای حمله به مواضع شورشیان استفاده کرد. عملکرد روسیه در جنگ اول چچن ضعیف بود اما در جنگ دوم تجربه و هماهنگی بیشتری به دست آورد.
در دهه ۲۰۰۰ و با افزایش درآمدهای نفتی، روسیه برنامه نوسازی گسترده‌ای برای نیروی هوایی خود آغاز کرد. جنگنده‌های Su-30SM، Su-34 و Su-35 وارد خدمت شدند و پروژه جنگنده نسل پنجم Su-57 نیز آغاز شد. روسیه در جنگ ۲۰۰۸ گرجستان از نیروی هوایی خود استفاده کرد اما ضعف‌هایی در هماهنگی و شناسایی آشکار شد. پس از آن اصلاحات گسترده‌ای در ساختار فرماندهی و تجهیزات انجام گرفت. مهم‌ترین عملیات برون‌مرزی روسیه در دوران جدید، مداخله در جنگ سوریه از سال ۲۰۱۵ بود. جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌های روسی از پایگاه حمیمیم حملات گسترده‌ای علیه گروه‌های مسلح انجام دادند و روسیه از این جنگ برای آزمایش تسلیحات و نمایش قدرت نظامی خود استفاده کرد. بمب‌افکن‌های Tu-22M3، Tu-95 و Tu-160 نیز حملات دوربردی با موشک‌های کروز انجام دادند.
از سال ۲۰۲۲ و آغاز جنگ اوکراین، نیروی هوایی روسیه وارد بزرگ‌ترین درگیری خود پس از جنگ جهانی دوم شد. در حالی که انتظار می‌رفت روسیه به سرعت برتری هوایی کامل به دست آورد، مقاومت شدید پدافند اوکراین و استفاده گسترده از سامانه‌های غربی مانند NASAMS، Patriot و IRIS-T مانع این هدف شد. جنگنده‌های Su-35، Su-30SM، MiG-31 و بمب‌افکن‌های روسی نقش مهمی در حملات موشکی و هوایی ایفا کردند اما روسیه با تلفات قابل توجهی نیز روبه‌رو شد. استفاده گسترده از پهپادها، جنگ الکترونیک و بمب‌های هدایت‌شونده در این جنگ، چهره جدیدی از نبردهای هوایی مدرن را نشان داد. همزمان روسیه تلاش کرد تولید جنگنده‌های جدید، موشک‌های هوا به هوا و پهپادهای رزمی را افزایش دهد تا تجربه جنگ اوکراین را به نسل جدید تاکتیک‌ها و تجهیزات تبدیل کند.
امروزه نیروی هوایی روسیه که بخشی از «نیروهای هوافضای روسیه» محسوب می‌شود، همچنان یکی از بزرگ‌ترین نیروهای هوایی جهان است و ترکیبی از جنگنده‌های مدرن، بمب‌افکن‌های استراتژیک، هواپیماهای رهگیر، پهپادها و سامانه‌های موشکی را در اختیار دارد. تاریخ این نیرو از جنگ داخلی روسیه تا نبردهای اوکراین، داستان تحول مداوم، رقابت با غرب، تجربه جنگ‌های بزرگ و تلاش برای حفظ جایگاه روسیه به‌عنوان یک قدرت نظامی جهانی است.

نیروی هوایی روسیه

سوخو57: جنگنده نسل 5 روسها که تا پایان سال 2025 حدود 29 فروند عملیاتی شده بود.52 فروند سفارش اولیه است

سوخو27: این کشور حدود صد فروند سوخو27 در اختیار دارد که از این تعداد 40 فروند نسخه اموزشی رزمی دو سرنشینه و 82 فروند نسخه ارتقا یافته اس ام است. نسخه اس ام توان انجام عملیات تهاجمی با سلاح هدایت شونده نیز دارد. سوخو27 قبل از سال 1991 در زمان شوروی دریافت شده اند

میگ29: روسیه حدود 100 فروند میگ29 در اختیار نیروی هوایی روسیه است که از این تعداد 40 فروند ان از نوع اس ام تی و یو بی تی است که در واقع سفارش الجزایر بود که به دلیل کیفیت بد تولید پس داده داده شد و تحویل ارتش روسیه شد و در انجا به خدمت گرفته. روسها 16 فروند اس ام تی دیگر در سال 2015 سفارش داده اند. به غیر از نسخه های اس ام تی تمامی میگ29 قبل از سال 1991 در زمان شوروی و زمان شوروی تحویل شده است

میگ31: روسیه بین 80(به گفته روسها) تا 132 فروند میگ31 در اختیار دارند که به گفته منابع غربی تا سال 2018 قرار بود است 100 فروند به نسخه بی ام ارتقا یابد که شامل توان حمل موشک ار77 و موشک ضد رادار خا 31 است. میگ31 ارتش روسیه بین سالهای 1982 تا 1992 در زمان شوروی تحویل شده است.تعدادی از این جنگنده برای پرتاب موشک هواپرتاب هایپر سونیک کینژال تغییر کرده است

سوخو30: نیروی هوایی روسیه همکنون دارای 110 فروند سوخو30 اس ام است ، 20 فروند سوخو30 ام2 و 3 فروند سوخو30(نسخه اولیه) نیز در خدمت است.11 فروند از این جنگنده در جنگ اوکراین از دست رفته است

سوخو 34: روسها 165 فروند سوخو34 سفارش تحویل داده شده . قرار بود 120 فروند از این پرنده در نهایت جایگزین ناوگان سوخو24 شود که در اینده تنها جنگنده تهاجمی روسها خواهد بود.21 فروند از این جنگنده در جنگ اوکراین از دست رفته است

سوخو35: تا میانه سال 2025دست کم 130فروند سوخو35 در خدمت بوده است.6 تا7 فروند سوخو35 در جنگ اوکراین از دست رفته است

میگ35: نسخه پیشرفته تر میگ29 که توسط کمپانی میگ توسعه یافته است. این جنگنده قرار نیست به شکل انبوه وارد خدمت روسیه شود و تنها 9 فروند ان برای راه افتادن خط تولید این جنگنده سفارش داده شده است

دم کشیده سوخوی34 محل قرار گیری رادار ان 012 است. این رادار وظیفه حفاظت از نیمکره پشتی جنگنده را برعهده دارد و برای اولین بار است در یک جنگنده چنین روشی به کار میرود — 34

نیروی هوایی روسیه

سوخو24: همکنون 240 (به گفته روسها)تا 277 فروند سوخو24 در خدمت نیروی هوایی روسیه است که در کنار سوخو25 تنها جنگندهای نسل سوم روسها هستند. از این تعداد 60 فروند سوخو24 ام2 نسخه ارتقا یافته است.تمامی فنسرهای در دهه در زمان شوروی 1980 ساخته شده اند و تعدادی از انها از نسخه شناسایی ام ار هستند.حدود 13 فروند از ان طی جنگ اوکراین از دست رفته است

سوخو25: همکنون 195 تا 199 فروند سوخو25 در خدمت روسها است که قرار بود تا سال 2020 رقم 80 فروند ان ارتقا و به نسخه اس ام ارتقا یابند. تمامی سوخو25 در دهه 1980 در زمان شوروی ساخته شده اند.29 فروند طی جنگ اوکراین از دست رفته است

سوخو25 و موشك خا25.سوخو مي تواند چهار خا25 و يا خا 29 حمل كند

بمب افکنها

نیروی هوایی روسیه

توپلوف 95: همکنون تنها توربوپراپ است که در نقش بمب افکن در خدمت است و نقش ب52 را برای روسها دارد. همکنون 41 تا 65(به گفته روسها) از این بمب افکن در خمت است که موشک های کروز نوینی از خانواده خا 55 روی ان نصب شده است . انتظار می رود تا سال 2040 در خدمت باقی بماند. توپلوف های در خدمت در دهه 1970 ساخته شده اند و از نسخه اس ام هستند و نسخه های قدیمی تر از خدمت خارج شده اند

توپلوف 22: بمب افکن مافوق صوت روسها که 66 فروند ان در خدمت روسیه است و جدید برای بمب باران فرشی در سوریه از ان استفاده شده است. قرار است 25 فروند انها ارتقا یابند. تمامی توپلوف های 22 از نسخه ام3 در دهه 1980 در زمان شوروی تحویل شده اند

توپلوف 160: بزرگترین بمب افکن روسها که همکنون 16فروند ان در خدمت است و قرار است ده فروند ان مورد ارتقا قرار بگیردند. اگرچه در اخبار از برنامه ریزی برای سفارش 40 فروند دیگر امده ولی هنوز سفارشی رسمی داده نشده است. تمامی بمب افکنها به غیر دو فروند در دهه 1980 در زمان شوروی تحویل داده شده است. یکی در دهه 1990 و یکی در دهه گذشته و یک فروند نیز یک سال درخط تولیدبودتااینکه در سال 2018 تحویل شد.روسیه امیدوار است تا سال 2028 بتواند 10 فروند توپلوف160 نو ساز تحویل بگیرید

هواپیما اموزشی

ال39 الباتروس: هواپیمای اموزشی جت ساخت چک اسلاواکی سابق که بین 200 تا 220 فروند ان در نقش اموزشی در خدمت است و قرار است در اینده با یاک 130 جایگزین شود. این جتها در دهه در زمان شوروی 1980 تحویل شده اند

یاک130: جت اموزشی ساخت یاک با توان پشتیبانی هوایی نزدیک. همکنون حدود 112 فروند ساخته شد

ایلوشین 78 مادیوس: همکنون تنها سوخت رسان نیروی هوایی روسیه 19 فروند ایلوشین 78 مادوس بر اساس هواپیمای ترابری ایلیوشن 76 هست(به گفته روسها 15 فروند). قرار است این هواپیما با نسخه سوخت رسان ایلیوشین 476 جایگزین شود . همگی در دهه 1980 در زمان شوروی تحویل شده اند

اواکس و جنگ الکترونیک

ای 50 : تنها اواکس در خدمت نیروی هوایی روسیه که 13 تا 18 (به گفته روسها) فروند در خدمت است. در اینده با ای 100 جایگزین خواهد شد . البته سه فروند از ای 50 فعلی نیز ارتقا یافته اند. تمامی ای 50 در دهه 1980 در زمان شوروی تحویل داده شده اند.دو فروند از این اواکس طی جنگ اوکراین سرنگون شد

هواپیما جاسوس الکترویکی: نیروی هوای روسیه از 5 فروند انتنوف 12 ، 6 فروند انتنوف 26، 14 فروند انتنوف30 و در خدمت دارد که در نقش جاسوس الکترونیک از انها استفاده میکند

ایلیوشین 80: پست فرمانده ای که چهار فروند ان در خدمت ارتش روسیه است که بر اساس هواپیمای مسافربری ایلوشین 86 ساخته شده است . البته از قرار دو فروند زمینگیر است و قرار است در نهایت با دو فروند ایلیوشن 96 جایگزین شود. این هواپیما در دهه 1980 در زمان شوروی تحویل شده اند

ایلیوشن 82: پست فرمانده ای که دو فروند ان در خدمت روسیه است و بر اساس هواپیما ترابری ایلوشین 76 ساخته شده است . این هواپیما در دهه 1980 در زمان شوروی تحویل شد است

توپلوف 204: دو فروند از این هواپیما در نقش جاسوس الکترونیک و جنگ الکترونیک در خدمت روسیه است که به تازگی تحویل داده شده است.

انتنوف12: هواپیما چهار موتوره در کلاس سی 130 با توان حمل 20 تن بار . 60 فروند از این هواپیما در خدمت است که همگی در دهه در زمان شوروی 1960 تحویل شده اند(از سال 1972 دیگر تولید نمی شود)

انتنوف22 : هواپیمای ترابری چهار موتوره با توان حمل 80 تن بار . 5 فروند در خدمت است که همگی در دهه 1970 در زمان شوروی ساخته شده اند.این هواپیما در سال 2024 از خدمت خارج شد

انتنوف 26: هواپیما ترابری با توان دو موتوره با توان حمل 9 تن بار. 109 فرند از این هواپیما در خدمت است که در دهه 1970 و 1980 در زمان شوروی ساخته شده اند

انتنوف72: هواپیمای ترابری دو موتوره توربوفن .26 فروند در خدمت است که در دهه 1980 در زمان شوروی ساخته شده اند

انتنوف 124: بزرگترین هواپیمای ترابری روسها با توان حمل 122 تن در نسخه فعلی. 9 فروند از این هواپیما عملیاتی است که در دهه 1980 در زمان شوروی ساخته شده اند

ایلیوشین 76: هواپیمای ترابری چهار موتوره با توان حمل بار بین 40 تا 60 تن بسته به مدل . 91 فروند از این هواپیما در خدمت است که متعلق به دوران شوروی است و قرار است با 40 فروند ایلیوشن 476 در اینده جایگزین شود

انتنوف 140: هواپیمای ترابری دو موتوره. قرار بود چهل فروند ان به خدمت گرفته شود ولی با قطع رابطی اکرایین و روسیه تنها سه فروند طی چند سال گذشته تحویل شد

اس200(سام5). هنوز دو اتش بار شامل هر اتش بار سه لانچر پرتاب از این موشک قدیمی در خدمت روسها قرار دارد ولی به زودی از خدمت خارج می شوند

سام6: یک اتش بار سام 6 در قالب نیروی های نظامی روسیه در ارمنستان همچنان مستقر است

سام8: در حدود 240 دستگاه سام8 در سال 2015 میلادی در خدمت بود. گذارش قبلی مربوط به سال 2007 بوده 400 دستگاه در خدمت بود.24 دستگاه طی جنگ اوکراین از دست رفت

سام9:سامانه ارتفاع پایین شامل چهار موشک فروسرخ . 200 تا 250 عراده از ان در خدمت است.46 دستگاه طی جنگ اوکراین از دست رفت

اس300: ارتش روسیه به شکل عملیات دارای 768 لانچر سامانه اس 300 پی یو(سری پی یو شامل انواع مختلف است که نسخه ضد کروز و پدافند هوایی است و شامل نسخه های چون پی ام یو 1 و 2 نیز می شود ) و حدود 200 لانچر اس 300 وی(نسخه ضد موشک تاکتیک) است که توسط فرمانده ای هوا فضای روسیه نگهداری می شود.دست کم هشت اتش بار طی جنگ اوکراین از دست رفت

سام19 تانگوستا:204 سامانه دفاع هوایی ارتفاع پایین تانگوستا در خدمت نیروی زمینی روسیه است.14 سامانه طی جنگ اوکراین از دست رفت

سام 13: 350 عراده از این سامانه ارتفاع پایین شامل چهار موشک فروسرخ ارتفاع پایین است.50 دستگاه طی جنگ با اوکراین از دست رفت

تورم ام1 و ام2 : 195 دستگاه پرتابگر تورم ام1 و ام2 در خدمت نیروی زمینی ارتش روسیه است.42 دستگاه طی جنگ با اوکراین از دست رفت

بوک(سام11 و 17): 370به روایتی 220 اتش بار بوک در خدمت نیروی زمین روسیه هستند.50 لانچر پرتاب طی جنگ با اوکراین از دست رفت

شلیکا: همچنان 130 عراده توپ دفاع هوایی شیلیکا در خدمت نیروی زمینی روسیه است.

اس 400: 220 لانچر اس 400 توسط روسها سفارش داده شده است که بخشی از این تحویل داده شده است.5 تا6 اتش بار کامل طی جنگ با اوکراین از دست رفت.هر اتش بار شامل 4 لانچر است

پانتسیر اس 1: 72 لانچر پرتاب پانتسیر همکنون در خدمت نیروی زمینی روسیه است.24 دستگاه ظی جنگ اوکراین از دست رفت